Anayasa Hukuku Terimleri

Hâkim teminatı, Anayasa m. 138-141'de düzenlenir. Hâkimler görevlerinde bağımsız olup hiç kimse Anayasa'ya, kanuna ve hukuka aykırı emir veremez (m. 138). Hâkim ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasa'da gösterilen yaştan önce emekliye sevk edilemez ve aylık, ödenek ile diğer özlük haklarından yoksun bırakılamaz (m. 139). Disiplin işlemleri Hâkimler ve Savcılar Kurulu'nca yürütülür. Yargı bağımsızlığını güvence altına alan bu teminatlar, demokratik hukuk devletinin temel taşı olarak kabul edilir.

2017 Anayasa değişikliği ile yasama (TBMM), yürütme (Cumhurbaşkanı) ve yargı arasındaki ilişki yeniden tanımlandı. Cumhurbaşkanı tek başlı bir yürütme organı hâline geldi; Bakanlar Kurulu ve Başbakanlık kaldırıldı. Yasama yetkisi münhasıran TBMM'ye ait; ancak Cumhurbaşkanı yürütmeye ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir (m. 104/17), kanunlar ile düzenlenmesi gereken alanlarda kararname çıkaramaz. Yargı bağımsızlığı korunmakla birlikte HSK üyelerinin seçim usulü değişti (m. 159). Doktrinde sistemin yumuşak mı yoksa sert mi kuvvetler ayrılığı doğurduğu hâlâ tartışılmaktadır.

2017 değişikliğinden sonra Anayasa m. 119/6 uyarınca olağanüstü hâl süresince Cumhurbaşkanı, olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Bu kararnameler, genel kararname rejiminin (m. 104/17) sınırlamalarına tabi değildir; kanun hükmündedir ve normalde Anayasa Mahkemesi'nin denetimi dışındadır. Ancak üç ay içinde TBMM'nin onayına sunulması zorunlu olup, onay verilmezse hükümsüz hâle gelir. AYM, OHAL kararnamelerinin OHAL'in gerekleri ile sınırlı olup olmadığını esastan inceleyebilir.

Anayasa Mahkemesi, Anayasa m. 146 uyarınca 15 üyeden oluşur. Üyelerin 3'ü TBMM tarafından, 12'si Cumhurbaşkanı tarafından seçilir. TBMM; Sayıştay Genel Kurulu'nun göstereceği üç aday arasından bir, baro başkanlarının göstereceği üç aday arasından bir, Yükseköğretim Kurulu'nun belirleyeceği üç aday arasından bir üye seçer. Cumhurbaşkanı ise Yargıtay, Danıştay genel kurullarının kendi başkan ve üyeleri arasından, baro başkanlarının seçtiği avukatlar arasından, üst kademe yöneticileri ve serbest avukatlar arasından üye atar. Üyelerin görev süresi 12 yıldır; bir üye iki defa seçilemez.

Anayasa şikâyeti (Verfassungsbeschwerde), karşılaştırmalı hukukta — özellikle Almanya'da — Anayasa Mahkemesi'ne yapılan ve bir kanunun veya idari işlemin doğrudan anayasaya aykırılığını ileri sürmeye dayalı geniş kapsamlı başvuru yoludur. Türkiye'de bireysel başvuru ise Anayasa m. 148/3 ile düzenlenmiş olup yalnızca temel hak ve özgürlüklerin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla, olağan kanun yolları tüketildikten sonra başvurulabilen ikincil bir koruma yoludur. Türk hukukunda kanunlara karşı doğrudan bireysel başvuru yapılamaz; ancak somut norm denetimi (m. 152) yoluyla itiraz mümkündür.

1982 Anayasası m. 13, temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasının dört temel ilkeye tabi olduğunu düzenler: (1) sınırlama ancak Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak, (2) yalnızca kanunla, (3) Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyet'in gereklerine uygun olarak ve (4) ölçülülük ilkesine aykırı olmamak şartıyla yapılabilir. Bu rejim, AİHM içtihadındaki yasallık + meşru amaç + demokratik toplumda gereklilik üçlü testine paraleldir. AYM, bireysel başvurularda sınırlama tedbirinin bu dört kriteri karşılayıp karşılamadığını denetler.

2017 Anayasa değişikliği öncesi Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu (HSYK), 2010 referandumuyla 22 üyeli geniş bir yapıya kavuşmuştu. 2017 değişikliği ile kurulun adı Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) olarak değiştirildi ve üye sayısı 13'e düşürüldü. Adalet Bakanı kurulun başkanıdır; Adalet Bakanlığı Bakan Yardımcısı tabii üyedir. Üyelerin 4'ü Cumhurbaşkanı, 7'si TBMM tarafından seçilir. HSK, hâkim ve savcıların atama, terfi, disiplin işlemlerini yürütür ve üç daire hâlinde çalışır. Bu yapı yargı bağımsızlığının korunması bakımından doktrinde tartışma konusu olmaya devam etmektedir.