Devletin temel yapısını ve bireylerin temel haklarını düzenleyen hukuk dalı.
27 Mayıs 1960 askeri müdahalesi sonrasında Kurucu Meclis tarafından hazırlanan ve 9 Temmuz 1961 halkoylamasıyla kabul edilen Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'dır. Çoğulcu demokrasi, iki meclisli yasama ve güçlü yargı denetimi ile karakterize edilir.
12 Eylül 1980 askeri müdahalesi sonrasında Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasıyla kabul edilen Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde otoriteyi öne çıkaran yapısı, sonraki değişikliklerle önemli ölçüde dönüşmüştür.
16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edilen ve parlamenter hükümet sisteminden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçişi sağlayan kapsamlı anayasa değişikliğidir.
Herkesin meşru vasıta ve yollardan faydalanarak yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olmasıdır (AY m.36). AİHS m.6 ile güvence altındadır.
Georg Jellinek'in statü teorisine göre bireylerin devlet yönetimine katılmasını sağlayan haklardır. Seçme ve seçilme hakkı, siyasi parti kurma özgürlüğü ve dilekçe hakkı gibi hakları kapsar.
Devletin temel yapısını, yönetim biçimini, devlet organlarının kuruluş ve işleyişini, temel hak ve özgürlükleri düzenleyen en üst hukuk normudur. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası 1982 tarihlidir.
Devlet iktidarının bir anayasa ile sınırlandırılması, temel hak ve özgürlüklerin güvence altına alınması ve hukuk devleti ilkesinin gerçekleştirilmesini amaçlayan siyasi ve hukuki düşünce akımıdır.
TBMM üye tamsayısının en az üçte biri tarafından teklif edilip, üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla kabul edilen anayasal düzenleme sürecidir (AY m.175). Cumhurbaşkanı halkoylamasına sunabilir.
Anayasa tarafından kurulan ve güvence altına alınan devlet düzeninin bütünüdür. Anayasal düzenin korunması, devletin ve bireylerin anayasaya bağlılığını gerektirir (AY m.11).
Kuruluşu, yapısı ve görevleri doğrudan Anayasa ile düzenlenen devlet organı veya kuruluşudur. TBMM, Cumhurbaşkanlığı, Anayasa Mahkemesi, Sayıştay gibi organlar anayasal kurum niteliğindedir.
Temel hak ve özgürlükleri kamu gücü tarafından ihlal edilen bireylerin, olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine doğrudan başvurabilmesini sağlayan olağanüstü hukuki yoldur.
Kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin anayasaya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan en yüksek yargı organıdır (AY m.148). On beş üyeden oluşur.
Anayasa hükümlerinin yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kuralları olduğu ilkesidir (AY m.11).
Anayasa hükümlerinin yorumlanmasında hem lafzi hem de amaçsal yorum yöntemlerinin birlikte kullanılması gerekliliğidir (AY m.11). Anayasa Mahkemesinin temel yorum ilkesidir.
Anayasanın normlar hiyerarşisinde en üst sırada yer aldığı ve hiçbir kanun veya düzenleyici işlemin anayasaya aykırı olamayacağı ilkesidir (AY m.11). Anayasa yargısının temelini oluşturur.
Bir davada uygulanacak normun anayasaya aykırı olduğu iddiasının taraflar veya mahkeme tarafından ileri sürülerek Anayasa Mahkemesine taşınmasıdır (AY m.152). Somut norm denetiminin işleyiş biçimidir.
Kanunların ve diğer yasama işlemlerinin anayasaya uygunluğunun yargısal yolla denetlenmesi sistemidir. Türkiye'de bu denetim Anayasa Mahkemesi tarafından gerçekleştirilir.
2017 Anayasa değişikliğiyle askeri mahkemeler kaldırılmış olup askeri yargı sadece disiplin mahkemeleri ile savaş halinde kurulacak askeri mahkemelerle sınırlandırılmıştır (AY m.142).
Atatürkçü düşünce, Türk kültürü, dili ve tarihi alanlarında araştırma ve inceleme yapan anayasal kuruluştur (AY m.134). Bünyesinde Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu gibi kurumları barındırır.
Cumhurbaşkanı tarafından atanan ve görevden alınan, bakanlık hizmetlerinin yürütülmesinden Cumhurbaşkanına karşı sorumlu olan üst düzey yetkililerdir (AY m.106). TBMM üyesi olamazlar.
Basının özgürce yayın yapma hakkı ve sansür yasağıdır (AY m.28). Devlet basın ve haber alma hürriyetini sağlayacak tedbirleri alır. Basın özgürlüğü demokratik denetimin aracıdır.
2017 Anayasa değişikliğiyle benimsenen, yürütme yetkisinin doğrudan halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanında toplandığı hükümet sistemidir. Yasama ve yürütme arasında sert kuvvetler ayrılığı öngörür.
Herkesin bilgi edinme hakkına sahip olduğu, kamu kurum ve kuruluşlarının faaliyetlerine ilişkin bilgi ve belgelere erişim güvencesidir (AY m.74). 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu ile düzenlenmiştir.
Anayasa ile güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (AY m.148/3).
Devletin belirli bir mali yıl için gelir ve gider tahminlerini gösteren, özel yasama süreciyle kabul edilen kanundur. AY m.161-164 arasında düzenlenen bütçe kanunu, mali denetimin temel aracıdır.
Herkesin çalışma hakkına sahip olduğu, devletin çalışanların yaşam düzeyini yükseltmek ve çalışma hayatını geliştirmek için gerekli tedbirleri alması yükümlülüğüdür (AY m.49).
Herkesin sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu, çevre kirliliğini önlemenin devletin ve vatandaşların ödevi olduğu haktır (AY m.56). Üçüncü kuşak haklar arasında yer alır.
Devletin başı ve yürütme yetkisinin sahibi olan, halk tarafından beş yıllık süre için seçilen anayasal organdır (AY m.104). En fazla iki dönem görev yapabilir.
Cumhurbaşkanı hakkında TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğunun vereceği önergeyle soruşturma açılabilmesi ve üye tamsayısının üçte iki çoğunluğuyla Yüce Divana sevk edilebilmesidir (AY m.105).
AY m.104'te düzenlenen, kanunların yayımlanması, kararname çıkarılması, üst kademe yöneticilerin atanması, milletlerarası andlaşmaların onaylanması gibi geniş yetkileri kapsayan görev ve yetki listesidir.
Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde Cumhurbaşkanının siyasi sorumluluğunun seçimler yoluyla halka karşı olması durumudur. Parlamenter sistemdeki güvenoyu mekanizması bulunmamaktadır.
Cumhurbaşkanının genel oyla, iki turlu bir sistemle seçilmesidir. İlk turda geçerli oyların salt çoğunluğunu alan aday seçilir; aksi halde ikinci turda en çok oy alan aday kazanır (AY m.101).
Cumhurbaşkanı tarafından atanan, Cumhurbaşkanına vekalet edebilen ve yürütme görevlerinde yardımcı olan üst düzey yetkililerdir (AY m.106). TBMM üyesi olamazlar.
Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkardığı düzenleyici işlemdir (AY m.104). Kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda ve temel haklar alanında kararname çıkarılamaz.
Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi kapsamında kurulan, doğrudan Cumhurbaşkanına bağlı politika koordinasyon birimleridir. Dijital Dönüşüm Ofisi, Finans Ofisi, İnsan Kaynakları Ofisi ve Yatırım Ofisi olmak üzere dört ofisten oluşur.
Cumhurbaşkanına bağlı olarak belirli politika alanlarında danışma ve öneri işlevi gören kurullardır. Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulur ve çalışma esasları düzenlenir.
Egemenliğin millete ait olduğu, devlet başkanının seçimle belirlendiği yönetim biçimidir (AY m.1). Cumhuriyetin nitelikleri AY m.2'de, değiştirilemezliği AY m.4'te düzenlenmiştir.
İdari mahkemelerce verilen kararların son inceleme mercii olan, idari yargının en yüksek organıdır (AY m.155). Aynı zamanda Cumhurbaşkanlığına danışma görevi de üstlenir.
Anayasanın ilk üç maddesindeki Cumhuriyetin niteliği, devletin bütünlüğü ve başkent Ankara hükümleri ile bu maddelerin değiştirilmesinin teklif dahi edilemeyeceğini belirten AY m.4 hükmüdür.
Egemenliğin millete ait olduğu, çoğulcu ve katılımcı bir yönetim biçimini ifade eden ilkedir (AY m.2). Serbest seçimler, siyasi partiler ve temel haklar bu ilkenin unsurlarıdır.
Temel hak sınırlamalarının demokratik bir toplumda zorunlu olan ihtiyaçlara cevap vermesi ve çoğulcu demokratik düzenle bağdaşması gerekliliğidir (AY m.13). AİHM içtihatlarıyla paralel yorumlanır.
Herkesin önceden izin almaksızın dernek kurma ve derneğe üye olma ya da üyelikten çıkma hakkıdır (AY m.33). Dernek kurma hürriyeti ancak kanunla sınırlanabilir.
Cumhurbaşkanlığına bağlı olarak tüm kamu kurum ve kuruluşlarında idari ve mali denetim yapan anayasal kuruluştur (AY m.108). Silahlı Kuvvetler ve yargı organları denetim kapsamı dışındadır.
Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün olduğunu ifade eden anayasal ilkedir (AY m.3). Değiştirilemez hükümler arasında yer alır ve üniter devlet yapısının temelini oluşturur.
Devletin temel hak ve özgürlükleri sadece ihlal etmekten kaçınmakla yetinmeyip, bu hakların etkin kullanılabilmesi için gerekli tedbirleri alma yükümlülüğüdür. AİHM ve AYM içtihatlarıyla geliştirilmiştir.
Nispi temsil seçim sisteminde milletvekilliklerinin partiler arasında dağıtılmasında kullanılan matematiksel yöntemdir. Partilerin aldığı oylar sırasıyla 1, 2, 3... sayılarına bölünerek milletvekillikleri paylaştırılır.
Vatandaşların ve karşılıklılık esasıyla yabancıların kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve şikayetleri hakkında yetkili makamlara yazılı başvuruda bulunma hakkıdır (AY m.74).
Herkesin din ve vicdan özgürlüğüne sahip olduğu, ibadet ve dini ayinlerin serbestçe yapılabileceği haktır (AY m.24). Kimse ibadete veya dini tören ve ayinlere katılmaya zorlanamaz.
Laiklik ilkesi doğrultusunda, bütün siyasi görüş ve düşünüşlerin dışında kalarak genel idare içinde yer alan, İslam dininin inançları ve ibadet esasları konusunda hizmet sunan kuruluştur (AY m.136).
Olağanüstü hallerde dahi askıya alınamayan haklardır: yaşam hakkı, işkence yasağı, din ve vicdan özgürlüğünün iç alanı, suç ve cezaların geriye yürümezliği, masumiyet karinesi (AY m.15/2).
Herkesin düşünce ve kanaat hürriyetine sahip olduğu, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamayacağı ve bunlardan dolayı kınanamayacağı haktır (AY m.25). Mutlak nitelikte bir haktır.
Herkesin düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkıdır (AY m.26). Demokratik toplumun temel değerlerindendir.
Devletin iç ve dış ilişkilerde en üstün iktidar gücüne sahip olmasıdır. AY m.6 uyarınca egemenlik kayıtsız şartsız milletindir ve yetkili organlar eliyle kullanılır.
Kimsenin eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamayacağı, ilköğretimin zorunlu ve devlet okullarında parasız olduğu sosyal haktır (AY m.42). Devletin pozitif yükümlülüğü vardır.
İdari makamların kendi teşkilatlarına yönelik olarak iç işleyişi düzenlemek amacıyla çıkardıkları, hukuki bağlayıcılığı sınırlı olan yönetsel işlemlerdir. Normlar hiyerarşisinde en alt sırada yer alır.
Toplumu ve devlet faaliyetlerini ilgilendiren belirli bir konunun TBMM Genel Kurulunda görüşülmesidir (AY m.98). Bağlayıcı karar alınmaz, kamuoyunu bilgilendirme amacı taşır.
Belli bir yaşa ulaşmış her vatandaşın servet, eğitim, cinsiyet, vergi gibi ayrımlar yapılmaksızın oy hakkına sahip olmasını gerektiren seçim ilkesidir.
2017 Anayasa değişikliğiyle kaldırılan, hükümetin veya bir bakanın siyasi sorumluluğunu denetlemeye yönelik meclis denetim aracıdır. Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde uygulanmamaktadır.
Herkesin haberleşme hürriyetine sahip olduğu ve haberleşmenin gizliliğinin esas olduğu haktır (AY m.22). Milli güvenlik ve kamu düzeni gibi nedenlerle hakim kararıyla sınırlanabilir.
Herkesin meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olmasıdır (AY m.36).
Hakim ve savcıların mesleğe kabulü, atanması, nakli, terfi, disiplin işlemleri gibi özlük işlerini yürüten anayasal kuruluştur (AY m.159). On üç üyeden oluşur.
Hakim ve savcıların azlolunamaması, kendileri istemedikçe 65 yaşından önce emekliye ayrılamaması ve özlük haklarından yoksun bırakılamaması güvencesidir (AY m.139). Yargı bağımsızlığının bireysel boyutudur.
Temel hak ve özgürlüklerin sınırlanması halinde bile hakkın kullanılmasını imkansız kılacak ölçüde özüne dokunulamaması yasağıdır (AY m.13). Sınırlamanın mutlak sınırını oluşturur.
Anayasa değişikliklerinin halkın onayına sunulmasıdır (AY m.175). TBMM üye tamsayısının beşte üçü ile üçte ikisi arasında kabul edilen değişiklikler zorunlu olarak halkoylamasına sunulur.
Genel seçimlerde geçerli oyların en az yüzde üçünü alan siyasi partilere devlet bütçesinden yapılan mali yardımdır. Siyasi partilerin mali bağımsızlığını ve fırsat eşitliğini destekler.
Merkezi idare teşkilatı içinde ast-üst ilişkisine dayalı düzendir. Üst makamlar alt makamlara emir ve talimat verebilir, kararlarını denetleyebilir ve gerektiğinde değiştirebilir.
Devletin tüm eylem ve işlemlerinin hukuka uygun olması, yargısal denetime tabi tutulması ve bireylerin hukuki güvenliğinin sağlanması ilkesidir (AY m.2). Anayasa Mahkemesi kararlarında temel referans noktasıdır.
Yargılama sürecinde tarafların iddia ve savunmalarını mahkeme önünde etkili biçimde ileri sürebilmesini, delilleri sunabilmesini ve mahkeme kararlarının gerekçeli olmasını güvence altına alan adil yargılanma hakkının temel bileşenidir.
Bireylerin hukuk düzenine güven duyabilmesini, kazanılmış haklarının korunmasını, hukuki belirlilik ve öngörülebilirliğin sağlanmasını gerektiren hukuk devletinin temel ilkesidir.
TBMM'nin iç çalışma düzenini, yasama süreçlerini, komisyonların işleyişini ve meclis disiplinini düzenleyen kurallar bütünüdür. AY m.95'e göre TBMM çalışmalarını kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürütür.
İdarenin kuruluş ve görevleriyle bir bütün olduğunu, merkezi idare ile yerinden yönetim kuruluşları arasında organik ve işlevsel bağ bulunması gerektiğini ifade eden anayasal ilkedir (AY m.123).
Merkezi idarenin yerinden yönetim kuruluşları üzerindeki denetim yetkisidir (AY m.127). Bu denetim hukuka uygunluk denetimiyle sınırlı olup yerindelik denetimini kapsamaz.
Cumhurbaşkanı, TBMM üye tamsayısının beşte biri veya en fazla üyeye sahip iki parti grubunun kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin iptali için Anayasa Mahkemesine başvurmasıdır (AY m.150).
Kimseye işkence ve eziyet yapılamayacağı, insan haysiyetiyle bağdaşmayan ceza veya muameleye tabi tutulamayacağı mutlak yasaktır (AY m.17/3). Olağanüstü hallerde dahi askıya alınamaz.
2017 Anayasa değişikliğiyle kaldırılan, TBMM'nin yetki kanunuyla Bakanlar Kuruluna verdiği düzenleme yetkisine dayalı işlemdir. Yerini Cumhurbaşkanlığı kararnamesi almıştır.
İdarenin kuruluş ve görevlerinin kanunla düzenlenmesi, idarenin kanunlara uygun hareket etmesi zorunluluğunu ifade eden anayasal ilkedir. AY m.123'te düzenlenen bu ilke, idarenin kanuniliği olarak da adlandırılır.
Kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunun Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenmesidir (AY m.148). Soyut ve somut norm denetimi olarak ikiye ayrılır.
Herkesin dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilmeksizin kanun önünde eşit olması ilkesidir (AY m.10). Devlet bu eşitliği fiilen sağlamakla yükümlüdür.
Milletvekillerinin TBMM'ye sunduğu kanun tasarısıdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle kanun tasarısı kaldırılmış, sadece milletvekilleri kanun teklifi verebilir hale gelmiştir.
TBMM'nin anayasaya uygun olarak kanun koyma, değiştirme ve kaldırma yetkisidir (AY m.7). Yasama yetkisi devredilemez niteliktedir.
TBMM'nin karar alabilmesi için gerekli asgari oy sayısıdır. Anayasada aksi bir hüküm yoksa toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar verilir; ancak bu sayı üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından az olamaz (AY m.96).
Herkesin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkıdır. Tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz (AY m.17).
Herkesin kişi özgürlüğüne ve güvenliğine sahip olduğu, kanunda öngörülen haller dışında kimsenin özgürlüğünden yoksun bırakılamayacağı haktır (AY m.19). Tutuklama ve gözaltı süreleri anayasal güvenceye bağlanmıştır.
Kişisel verilerin işlenmesinde temel hak ve özgürlüklerin korunması amacıyla kurulmuş bağımsız düzenleyici ve denetleyici kurumdur. 6698 sayılı KVKK çerçevesinde faaliyet gösterir.
TBMM'de kanun tekliflerini ve belirli konuları incelemek üzere kurulan çalışma organlarıdır. Anayasa Komisyonu, Plan ve Bütçe Komisyonu gibi sürekli komisyonlar ve geçici komisyonlar bulunur.
Kimsenin konutuna dokunulamayacağı, milli güvenlik, kamu düzeni gibi nedenler dışında ve hakim kararı olmaksızın konuta girilemeyeceği, arama yapılamayacağı güvencesidir (AY m.21).
Bir devletin anayasasını ilk kez yapma ya da mevcut anayasayı tamamen kaldırıp yenisini oluşturma yetkisine sahip siyasi güçtür. Asli kurucu iktidar herhangi bir hukuki sınırla bağlı değildir ve genellikle devrim, darbe veya bağımsızlık sonrası ortaya çıkar.
Yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin farklı devlet organlarına verilmesi ilkesidir. AY m.7-9 arasında düzenlenmiş olup demokratik devlet düzeninin temel güvencesidir.
Temel hak ve özgürlüklerin sınırlanmasında dikkate alınan, laik devlet düzeninin korunmasına yönelik anayasal ilkedir (AY m.13). Din ve vicdan özgürlüğünün sınırları belirlenirken uygulanır.
Din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması, devletin tüm dinler karşısında tarafsız kalması ve din özgürlüğünün güvence altına alınması ilkesidir (AY m.2). Değiştirilemez hükümler arasındadır.
Mahkemelerin görevlerinde bağımsız olduğu, hiçbir organ, makam veya kişinin yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere emir ve talimat veremeyeceği ilkesidir (AY m.138).
Suçluluğu kesinleşmiş bir mahkeme kararıyla sabit oluncaya kadar hiç kimsenin suçlu sayılamayacağı ilkesidir. AY m.38/4'te düzenlenen bu karine, adil yargılanma hakkının temel unsurlarından biridir.
Belirli bir konuda bilgi edinmek amacıyla TBMM tarafından yapılan inceleme ve araştırmadır (AY m.98). Meclis araştırma komisyonu kurularak yürütülür.
TBMM Başkanı, başkanvekilleri, katip üyeler ve idare amirlerinden oluşan, Meclisin yönetim organıdır (AY m.94). Meclis çalışmalarının düzenlenmesi ve yürütülmesinden sorumludur.
TBMM'nin yürütme organını denetlemek için kullandığı anayasal araçlardır: meclis araştırması, genel görüşme, meclis soruşturması ve yazılı soru (AY m.98).
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanların görevleriyle ilgili suç işledikleri iddiasıyla TBMM tarafından soruşturma açılmasıdır (AY m.106). TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğuyla Yüce Divana sevk kararı verilebilir.
Para politikasının yürütülmesi, fiyat istikrarının sağlanması ve finansal sistemin gözetimi görevlerini üstlenen bağımsız anayasal kuruluştur. Banknot basma yetkisi münhasıran Merkez Bankasına aittir.
Kamu hizmetlerinin başkentteki merkezi organlar ve bunların taşra teşkilatları tarafından yürütülmesi ilkesidir (AY m.123, m.126). İllerde vali merkezden yönetimin temsilcisidir.
Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşma ile kanun çatışmasında andlaşma hükmü esas alınır (AY m.90/son).
Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hüküm içermesi halinde andlaşma hükümlerinin esas alınmasıdır (AY m.90/son).
Türk milletini temsil eden, seçimle göreve gelen TBMM üyesidir (AY m.80). Milletvekilleri seçildikleri bölgeyi değil, tüm milleti temsil eder ve bağımsız oy kullanır.
Milletvekili seçilebilmek için aranan koşullardır: Türk vatandaşlığı, 18 yaşını doldurmuş olmak, en az ilkokul mezunu olmak ve belirli suçlardan mahkum olmamak (AY m.76).
Milletvekilliği sıfatının istifa, kesinleşmiş mahkumiyet kararı, kısıtlanma, parti kapatma veya devamsızlık gibi nedenlerle sona ermesidir (AY m.84). TBMM Genel Kurulunca karara bağlanır.
Egemenliğin kaynağının millet olduğu ve milletin bu yetkiyi anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organlar eliyle kullandığı ilkedir (AY m.6). Hiçbir kimse veya organ milletten kaynaklanmayan devlet yetkisi kullanamaz.
Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan, devletin milli güvenlik siyasetinin belirlenmesi ve uygulanmasına ilişkin tavsiye kararları alan anayasal kuruluştur (AY m.118). Kararları tavsiye niteliğindedir.
Herkesin mülkiyet ve miras hakkına sahip olduğu, bu hakların ancak kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabileceği güvencesidir (AY m.35). Kamulaştırma bedelinin peşin ödenmesi esastır.
Georg Jellinek'in statü teorisine göre bireylerin devlet müdahalesinden korunmasını sağlayan temel haklardır. Devlete karışmama (negatif) yükümlülüğü yükleyen bu haklar, kişi dokunulmazlığı, yaşam hakkı ve özel hayatın gizliliği gibi hakları kapsar.
Her siyasi partinin aldığı oy oranına göre temsil edildiği seçim sistemidir. Türkiye'de milletvekili seçimlerinde d'Hondt usulüyle uygulanan nispi temsil sistemi kullanılmaktadır.
Hukuk kurallarının üstünlük sıralamasıdır: Anayasa, milletlerarası andlaşmalar, kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler ve diğer düzenleyici işlemler. Alt norm üst norma aykırı olamaz.
Olağanüstü hal süresince Cumhurbaşkanının olağanüstü halin gerektirdiği konularda çıkardığı kararnamedir (AY m.119). Temel hak sınırlamalarına ilişkin olağan dönem yasağı bu kararnameler için uygulanmaz.
Savaş, savaşı gerektirecek durumlar, seferberlik, ayaklanma, güçlü ve eylemli kalkışma, ağır ekonomik bunalım, tabii afet veya salgın hastalık hallerinde Cumhurbaşkanınca ilan edilen olağanüstü yönetim usulüdür (AY m.119).
Olağanüstü hal dönemlerinde milletlerarası hukuktan doğan yükümlülüklere aykırı olmamak kaydıyla temel hak ve özgürlüklerin kısmen veya tamamen durdurulabilmesidir (AY m.15).
Olağanüstü hal süresince temel hak ve özgürlüklerin kısmen veya tamamen durdurulabildiği, olağanüstü hal kararnameleri çıkarılabildiği özel yönetim rejimidir (AY m.119). TBMM onayına tabidir.
TBMM'nin tatilde veya ara vermede iken Cumhurbaşkanının veya Meclis Başkanının çağrısıyla ya da üyelerin beşte birinin yazılı istemiyle olağanüstü toplanmasıdır (AY m.93).
Temel hak sınırlamalarının elverişli, gerekli ve orantılı olması gerektiğini ifade eden anayasal ilkedir (AY m.13). Anayasa Mahkemesinin sınırlama denetiminde en sık kullandığı ölçüttür.
İdarenin işleyişiyle ilgili şikayetleri inceleyerek idareye önerilerde bulunan bağımsız anayasal kuruluştur (AY m.74). TBMM Başkanlığına bağlı olarak faaliyet gösterir.
Herkesin özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkıdır (AY m.20). Özel hayatın gizliliğine dokunulamaz; milli güvenlik ve kamu düzeni gibi nedenlerle hakim kararıyla sınırlanabilir.
Siyasi parti üyelerinin parti kararlarına uyma yükümlülüğüdür. Ancak AY m.80 uyarınca milletvekilleri parti talimatıyla bağlı olmayıp tüm milleti temsil eder; parti disiplini emredici vekalet yasağıyla sınırlıdır.
Siyasi partilerin iç işleyişlerinde demokratik ilkelere uygun hareket etmesi gerekliliğidir (AY m.69). Parti yönetim organlarının seçimle belirlenmesi ve üyelerin haklarının korunması bu ilkenin unsurlarıdır.
Siyasi partilerin tüzükleri, programları veya faaliyetlerinin Anayasanın ilgili hükümlerine aykırı bulunması halinde Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının açtığı ve Anayasa Mahkemesince karara bağlanan davadır (AY m.69).
Fiili eşitliğin sağlanması amacıyla dezavantajlı gruplara yönelik alınan özel tedbirlerdir. AY m.10/2 uyarınca kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve engelliler için alınan tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılamaz.
Georg Jellinek'in statü teorisine göre bireylerin devletten belirli hizmet ve edimler talep etmesini sağlayan haklardır. Devlete aktif edim yükümlülüğü yükleyen bu haklar eğitim, sağlık, çalışma ve sosyal güvenlik gibi hakları kapsar.
Radyo ve televizyon yayınlarının düzenlenmesi ve denetlenmesi amacıyla kurulan bağımsız üst kuruluştur (AY m.133). Yayın ilkelerine uyulmasını sağlar ve yaptırım uygulama yetkisine sahiptir.
Mal ve hizmet piyasalarındaki rekabeti koruyucu ve geliştirici tedbirler alan bağımsız düzenleyici ve denetleyici kurumdur. Tekelleşmeyi ve haksız rekabeti önleme görevi üstlenir.
Herkesin sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu, devletin herkesin hayatını beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamakla yükümlü olduğu sosyal haktır (AY m.56).
Genel ve katma bütçeli dairelerin gelir ve giderleri ile mallarını TBMM adına denetleyen ve yargılayan anayasal mali denetim organıdır (AY m.160). Kesin hüküm niteliğinde kararlar verir.
Siyasi partilerin milletvekili çıkarabilmek için ülke genelinde alması gereken asgari oy oranıdır. 2022 değişikliğiyle yüzde yediye indirilmiştir. Temsilde adalet ve yönetimde istikrar dengesini sağlamayı amaçlar.
Seçimlerin yargı gözetimi ve denetimi altında, hile ve usulsüzlüğe karşı korunarak, seçmen iradesinin doğru biçimde sandığa yansımasını sağlayan kurumsal ve hukuki güvenceler bütünüdür.
TBMM'nin veya Cumhurbaşkanının seçimlerinin yenilenmesine karar verilmesidir. TBMM üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla veya Cumhurbaşkanı tarafından seçimlerin yenilenmesine karar verilebilir (AY m.116).
Seçmenlerin oylarının milletvekilliğine dönüştürülme yöntemini belirleyen kurallar bütünüdür. Türkiye'de milletvekili seçimlerinde d'Hondt sistemine dayalı nispi temsil uygulanmaktadır (AY m.67).
Vatandaşların kanunda gösterilen şartlara uygun olarak seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma hakkıdır (AY m.67). Serbest, eşit, gizli oy ve açık sayım ilkeleri geçerlidir.
Çalışanların ve işverenlerin üyelerinin çalışma ilişkilerinde ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak amacıyla önceden izin almaksızın sendika ve üst kuruluş kurma hakkıdır (AY m.51).
Seçmenlerin hiçbir baskı ve zorlama olmaksızın özgürce oy kullanabilmesini, adayların serbestçe yarışabilmesini ve seçim sürecinin her aşamasında özgürlüğün sağlanmasını gerektiren demokratik seçim ilkesidir.
Demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları olarak anayasal güvenceye sahip, önceden izin almadan kurulan örgütlerdir (AY m.68-69). Tüzük ve programları Anayasaya uygun olmak zorundadır.
Siyasi partilerin demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları olarak anayasal güvenceye ve özel statüye sahip olmasıdır (AY m.68). Kuruluşları, faaliyetleri ve kapatılmaları anayasal çerçeveye tabidir.
Siyasi partilerin gelir ve giderlerinin Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenmesidir (AY m.69). Partilerin mali denetimi her yıl yapılır ve Sayıştaydan yardım alınabilir.
Temel hak sınırlamalarının tabi olduğu anayasal güvencelerin bütünüdür: kanunla sınırlama, meşru amaç, ölçülülük, hakkın özüne dokunmama ve demokratik toplum düzeninin gerekleri (AY m.13).
Bir davada uygulanacak kanun veya kararname hükmünün anayasaya aykırı olduğu kanısına varan mahkemenin konuyu Anayasa Mahkemesine taşıması yoludur (AY m.152). İtiraz yolu olarak da adlandırılır.
Milletvekillerinin Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara yazılı olarak soru yöneltmesi şeklindeki denetim aracıdır (AY m.98). 2017 değişikliğiyle sadece yazılı soru kalmıştır.
Devletin vatandaşlarına insan onuruna yaraşır asgari yaşam düzeyi sağlamakla yükümlü olduğu ilkedir (AY m.2). Sosyal hakların güvencesi olarak eğitim, sağlık ve çalışma haklarını kapsar.
Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunun belirli organların başvurusuyla denetlenmesidir (AY m.150). İptal davası yoluyla gerçekleşir.
Hiç kimsenin kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaması ilkesidir (AY m.37). Yargı bağımsızlığının ve adil yargılanma hakkının güvencelerinden biridir.
Mevcut anayasanın öngördüğü usul ve esaslara uyarak anayasayı değiştirme yetkisine sahip iktidar türüdür. Tali kurucu iktidar, anayasanın koyduğu değiştirilemez hükümler ve prosedürel sınırlarla bağlıdır.
Anayasadaki hak ve özgürlüklerin devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmaya ve insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmaya yönelik kullanılamamasıdır (AY m.14).
Temel hak ve özgürlüklerin ancak kanunla, Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ölçülülük ilkesine uygun biçimde sınırlanabilmesidir (AY m.13). Sınırlama rejiminin genel çerçevesidir.
Temel hak ve özgürlüklerin yalnızca devlet-birey ilişkisinde değil, bireyler arası özel hukuk ilişkilerinde de dolaylı olarak uygulanabilirliğidir. Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kararlarında bu ilkeyi uygulamaktadır.
Anayasanın İkinci Kısmında düzenlenen, kişinin dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez haklarıdır. Kişi hakları, sosyal ve ekonomik haklar ile siyasi haklar olarak üç gruba ayrılır (AY m.12).
Herkesin önceden izin almaksızın silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkıdır (AY m.34). Milli güvenlik ve kamu düzeni gibi nedenlerle kanunla sınırlanabilir.
TBMM'nin toplantı yapabilmesi için gerekli asgari üye sayısıdır. Anayasada aksi bir hüküm yoksa üye tamsayısının en az üçte biri ile toplanılır (AY m.96).
Yasama yetkisini Türk milleti adına kullanan, 600 milletvekilinden oluşan tek meclisli yasama organıdır (AY m.7, m.75). Kanun yapma, bütçeyi kabul etme ve hükümeti denetleme görevlerini üstlenir.
İnsan haklarının korunması ve geliştirilmesi, ayrımcılığın önlenmesi amacıyla kurulmuş bağımsız idari otoritedir. Bireysel başvuruları inceleme ve re'sen araştırma yapma yetkisine sahiptir.
2017 Anayasa değişikliğiyle kaldırılan, kanunların uygulanmasını göstermek amacıyla Bakanlar Kurulu tarafından çıkarılan düzenleyici işlemdir. Mevcut tüzükler yürürlükten kaldırılıncaya kadar geçerliliğini korur.
Milletlerarası andlaşmaların Cumhurbaşkanı tarafından onaylanması ve yayımlanmasıdır. Yasama konularına ilişkin andlaşmalar TBMM'nin onay kanununu gerektirir (AY m.90).
Devletin tek bir anayasa, tek bir yasama organı ve tek bir hukuk düzenine sahip, bölünmez bir bütün olarak örgütlenmesidir. Türkiye Cumhuriyeti üniter devlet yapısına sahiptir (AY m.3).
Cumhurbaşkanı tarafından atanan ve görevden alınan üst düzey kamu görevlileridir. Atanma usul ve esasları Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir (AY m.104).
Belirli sektörlerde düzenleme ve denetleme yetkisine sahip, idari ve mali özerkliğe sahip kamu kurumlarıdır. BDDK, SPK, EPDK, RTÜK, Rekabet Kurumu gibi kurumlar bağımsız idari otoriteler olarak faaliyet gösterir.
Adli ve idari yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözen anayasal yargı organıdır (AY m.158). Başkanlığını Anayasa Mahkemesi tarafından görevlendirilen üye yapar.
Türk vatandaşlığının kazanılması ve kaybedilmesinin kanunla düzenlendiği, hiçbir Türkün vatana bağlılıkla bağdaşmayan bir eylemde bulunmadıkça vatandaşlıktan çıkarılamayacağı haktır (AY m.66).
Mahkemelerin ve hakimlerin karar verme sürecinde yasama ve yürütme organları dahil hiçbir makamdan emir ve talimat almaması ilkesidir (AY m.138). Hukuk devletinin vazgeçilmez unsurudur.
Devletin yasama ve yürütme işlemlerinin yargı organları tarafından hukuka uygunluk bakımından denetlenmesidir. Anayasa yargısı ve idari yargı bu denetimin iki temel ayağını oluşturur.
Adliye mahkemelerince verilen kararların son inceleme mercii olup temyiz incelemesi yapan en yüksek adli yargı organıdır (AY m.154). İçtihat birliğini sağlama görevi bulunur.
Türk milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılan, uyuşmazlıkları çözme ve hukuku uygulama yetkisidir (AY m.9). Hiçbir organ veya makam yargı yetkisini kullanamaz.
Milletvekillerinin yasama faaliyetlerini serbestçe yerine getirebilmeleri için tutuklama, sorguya çekilme ve yargılanmaya karşı koruyan güvencedir (AY m.83/2). Meclis kararıyla kaldırılabilir.
Milletvekillerinin Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden, ileri sürdükleri düşüncelerden hiçbir şekilde sorumlu tutulamaması güvencesidir (AY m.83/1). Mutlak ve süresiz bir korumadır.
Yasama yetkisinin Türk Milleti adına TBMM'ye ait olduğu ve bu yetkinin devredilemeyeceği ilkesidir. AY m.7'de düzenlenen bu ilke, yasama tekelini ve demokratik meşruiyeti güvence altına alır.
Herkesin yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkıdır (AY m.17). En temel insan hakkı olup diğer tüm hakların kullanılmasının ön koşuludur.
Kamu hizmetlerinin merkezi idare dışındaki kamu tüzel kişileri tarafından yürütülmesi ilkesidir (AY m.123). İl özel idareleri, belediyeler ve köyler mahalli yerinden yönetim kuruluşlarıdır.
Herkesin dilediği yerde yerleşme ve seyahat etme hürriyetine sahip olmasıdır (AY m.23). Suç işlenmesinin önlenmesi, sosyal ve ekonomik gelişme gibi nedenlerle kanunla sınırlanabilir.
Merkezden yönetim ilkesine göre merkezi idarenin taşradaki temsilcisine belirli konularda merkeze danışmadan karar alma yetkisi verilmesidir (AY m.126). Vali bu yetkinin başlıca uygulayıcısıdır.
Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişilerinin kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere çıkardıkları düzenleyici işlemdir (AY m.124).
Yükseköğretim kurumlarının öğretimini planlamak, düzenlemek ve denetlemek amacıyla kurulan anayasal kuruluştur (AY m.131). Üniversitelerin akademik ve idari özerkliği bu kurul çerçevesinde şekillenir.
Seçimlerin ve halkoylamalarının genel yönetim ve denetimini yapan, seçim sonuçlarını kesin olarak ilan eden anayasal kuruluştur (AY m.79). Kararları aleyhine başka merciye başvurulamaz.
Yürütme organının genel ve soyut kural koyma yetkisini kullanarak yaptığı işlemlerdir. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik ve genelge bu işlemler arasında yer alır.
Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılan, devlet işlerinin yönetilmesi ve kamu hizmetlerinin yerine getirilmesi yetkisidir (AY m.8). Cumhurbaşkanı tarafından kullanılır.
Hiç kimsenin zorla çalıştırılamayacağını ve angaryanın yasaklandığını düzenleyen temel haktır. AY m.18'de güvence altına alınan bu yasak, uluslararası insan hakları hukukunun da temel ilkelerindendir.