Son güncelleme:
Amaçsal (Gai) Yorum: Amaçsal (gai) yorum, bir hukuk kuralının yasa koyucunun güttüğü amaç ışığında yorumlanmasıdır. Kuralın "ne dediği" yerine "ne amaçladığı" sorulur. Lafzi yorumun yetersiz kaldığı ya da adaletsiz sonuç doğuracağı hâllerde devreye girer. Anayasa yargısında ve temel hak yorumunda en güçlü yorum yöntemlerindendir; kuralın ruhunu metinden çıkarmayı amaçlar.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Lafzi Yorum
Lafzi yorum (deyimsel yorum, gramer yorumu), bir hukuk kuralının sözcük anlamı, cümle yapısı ve gramer kuralları üzerinden yorumlanmasıdır. Yorum yöntemlerinin çıkış noktasıdır; metinde kullanılan kelimenin günlük veya teknik anlamına bakılır. Başarısız olduğu hâllerde diğer yöntemlere (sistematik, tarihsel, amaçsal) geçilir. Hukuki güvenlik ve belirlilik ilkesinin koruyucusu olarak kabul edilir.
Yaşayan Anayasa Doktrini
Yaşayan anayasa doktrini, anayasa metninin zaman içinde toplumsal, teknolojik ve hukuki gelişmelere uyum sağlayacak biçimde dinamik yorumlanmasını öngören bir yorum yaklaşımıdır. Anayasayı donmuş bir metin olarak değil, yaşayan ve gelişen bir hukuki çerçeve olarak görür. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin "yaşayan belge" (living instrument) doktrini bu yaklaşımın en bilinen örneğidir. Orijinalizmin zıttıdır.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Anayasanın Sözüne ve Ruhuna Uygun Yorum
Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun yorum, anayasa hükümlerinin yorumlanmasında hem metnin lafzi anlamının hem de anayasanın genel felsefesi, amacı ve sistematiğinin birlikte gözetilmesi gerekliliğini ifade eden yorum ilkesidir. Anayasa m. 11 ve Anayasa m. 138 uyarınca tüm devlet organlarının anayasayı hem sözüne hem ruhuna uygun biçimde uygulaması zorunludur. Anayasa Mahkemesi içtihadının temel yorum yöntemidir.
Anayasanın Üstünlüğü
Anayasanın üstünlüğü, normlar hiyerarşisinde anayasanın en üst sırada yer aldığı ve hiçbir kanun veya düzenleyici işlemin anayasaya aykırı olamayacağı temel ilkedir. Anayasa m. 11/2'de "Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz" hükmüyle açıkça ilan edilmiştir. Katı anayasa sisteminin mantıksal sonucu ve anayasa yargısının varlık nedenidir. Uluslararası andlaşmalar Anayasa m. 90/son ile kanun üstü değer kazanır, ancak anayasa üstü değildir.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Tarihsel Yorum
Tarihsel yorum, bir hukuk kuralının anlamını yasalaşma sürecindeki hazırlık çalışmaları, komisyon raporları, madde gerekçeleri ve meclis görüşmeleri üzerinden saptamaya çalışan yorum yöntemidir. Yasa koyucunun asıl iradesini ortaya çıkarmayı amaçlar. Amaçsal yorumu besleyen temel bir araçtır. Özellikle anlam belirsizliklerinde ve çağdaş yorumlarla yasa koyucu niyetinin çatıştığı hâllerde başvurulur.
Hukuki Güvenlik İlkesi
Hukuki Güvenlik İlkesi, hukukun bireyler için öngörülebilir, açık ve istikrarlı olması, kişilerin hukuki işlemlerinde mevcut hukuk düzenine güvenerek hareket edebilmelerini sağlayan güvencelerin anayasal olarak korunmasını ifade eden hukuk devletinin temel alt ilkelerinden biridir; 1982 Anayasası m.2'deki hukuk devleti ilkesinin zorunlu sonucu olarak Anayasa Mahkemesi içtihadında sıkça uygulanır. Belirlilik, geriye yürümezlik ve kazanılmış haklar doktrini somut araçlarıdır.
Kanun Yapma Yetkisi
Kanun Yapma Yetkisi, anayasal düzende genel, soyut ve sürekli hukuki normlar koyma yetkisinin Türk Milleti adına yasama organı olan Türkiye Büyük Millet Meclisine ait olduğu ilkesini ifade eden yasama yetkisinin somut ifadesidir; 1982 Anayasası m.7 uyarınca yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM'nindir ve bu yetki devredilemez; m.87 TBMM'nin kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak gibi görev ve yetkilerini sayar. Millet egemenliğinin en somut tezahürlerindendir.
Hukuk Devleti
Hukuk Devleti, devletin tüm organ ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin keyfi müdahaleye karşı anayasal güvence altında olduğu ve idarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu anayasal devlet modelidir; 1982 Anayasası m.2 Türkiye Cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayar ve m.4 ile değiştirilemez kapsamındadır. Anayasanın üstünlüğü, temel hakların güvencesi ve yargısal denetim temel unsurlarıdır.
Komisyon
Komisyon, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin yasama ve denetim faaliyetlerini yürütmek amacıyla ihtisas alanlarına göre oluşturulan ve parti gruplarının üye sayısı oranında temsil edildiği meclis alt yapılanmalarıdır; 1982 Anayasası m.95/2 gereği parti grubu oranlılığı ilkesine uygun olarak kurulurlar ve kanun tekliflerinin ön incelemesi, meclis araştırması ve soruşturma, bütçe gibi işlerde rol oynarlar. TBMM İçtüzüğünde görev alanları ve usulleri düzenlenmiştir.
Amaçsal yorum (teleolojik yorum, gai yorum), bir hukuk kuralını yasa koyucunun güttüğü amaç ve kuralın hizmet ettiği değer çerçevesinde yorumlamaktır. Yorumcu, metnin sözünden çıkıp kuralın ruhuna odaklanır: "Bu kural ne için konulmuş, hangi menfaati korumak istemiştir?"
Kanunun hazırlık çalışmaları, tasarı gerekçeleri, komisyon raporları ve tartışma tutanakları amacın belirlenmesine yardımcı olur. Tarihsel yorum bu yönüyle amaçsal yorumu tamamlar.
Kanun hangi hukuki menfaati (kamu düzeni, temel hak, işlem güvenliği vb.) korumayı amaçlıyor? Yorum bu menfaatin en etkili korunmasına hizmet edecek biçimde yapılır.
Kuralın orijinal amacı zamanla değişen koşullara göre yeniden değerlendirilebilir. Yaşayan anayasa doktrini bu yaklaşımın ileri biçimidir.
Anayasa Mahkemesi, özellikle temel haklar ve özgürlükler alanında anayasanın sözüne ve ruhuna uygun yorum ilkesini benimser. Bu ilke lafzi + amaçsal yorumun birlikte uygulanmasını gerektirir. AYM içtihadında amaçsal yorum, temel hakların gerçek ve etkili kullanılabilirliğini güvenceye alacak genişlikte uygulanır.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi AİHS'i "yaşayan bir belge" olarak yorumlar. Amaçsal yorum AİHM'in içtihadının temelidir; haklar, çağdaş toplumsal ve hukuki koşullara göre dinamik biçimde genişletilir.