1961 Anayasası Ara Değişiklikleri (1971-1973) — 12 Mart Rejiminin Anayasal İzleri
1961 Anayasası Ara Değişiklikleri, 12 Mart 1971 askeri muhtırası sonrası kurulan "ara rejim" hükümetleri döneminde TBMM'den geçirilen iki büyük reform paketinden oluşur: 20 Eylül 1971 tarih ve 1488 sayılı Kanun ile 15 Mart 1973 tarih ve 1699 sayılı Kanun. Paketler, 1961 Anayasası'nın sivil-liberal ruhunu otoriter bir yönde revize etmiş; daha sonra 1982 Anayasası'nın kuracağı sert sınırlama rejiminin doğrudan prototipini oluşturmuştur. Dönem, askeri müdahalenin doğrudan hükümet kurmak yerine "muhtıra" yoluyla sivil parlamentoya anayasal revizyon dayatması bakımından da Türk anayasa tarihinde özel bir yer tutar.
20 Eylül 1971 Paketi (Kanun No 1488): Temel Hak Sınırlama Rejiminin Sertleşmesi
1488 sayılı Kanun, 20 Eylül 1971 tarihinde kabul edilmiş ve 22 Eylül 1971 tarih ve 13964 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Paket 44 maddeyi değiştirmiş olup ana başlıkları şunlardır:
- m.11 (Temel Hak Sınırlama): "Hak ve hürriyetlerin özüne dokunulmama" ilkesi korunmakla birlikte, kamu düzeni ve milli güvenlik gerekçelerinin sınırlama alanı genişletildi; hukuk devleti ilkesinin somut güvencesi zayıflatıldı.
- m.19 (Din Hürriyeti), m.22 (Basın), m.28 (Süreli Yayın), m.29 (Gazete/Dergi Toplatma): Önleyici müdahale yetkileri güçlendirildi.
- m.64 (KHK Yetkisi): Bakanlar Kurulu'na ilk kez olağan kanun hükmünde kararname (KHK) çıkarma yetkisi tanındı; kuvvetler ayrılığı çerçevesinde yürütme güçlendirildi.
- m.134 (TRT): Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu'nun özerkliği daraltılarak "tarafsız kamu tüzel kişisi" formülüne dönüldü.
- m.120 (Üniversiteler): Üniversite özerkliğinde kolluk yetkisi ve idari denetim güçlendirildi.
Devlet Güvenlik Mahkemelerinin (DGM) Anayasal Kuruluşu
1971 paketiyle m.136'ya "Devlet Güvenlik Mahkemeleri" (DGM) hükmü eklendi. DGM'ler, devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğüne, hür demokratik düzene, Cumhuriyete ve milli güvenliğe karşı suçlar ile anayasayla ilgili suçlara bakmakla görevli, anayasa mahkemesi dışında özel bir yargı kolu olarak kuruldu. Yargı bağımsızlığı tartışması bakımından DGM'ler, askeri hakimlerin de sivil yargılamaya katıldığı karma bir yapı olarak eleştirilere konu olmuştur. DGM rejimi, 2004 anayasa değişikliğine kadar varlığını sürdürecek; AİHM'in "bağımsız ve tarafsız mahkeme" kriterine aykırılık bulan kararları bu revizyonu zorlayacaktır.
Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) ve Askeri Yargının Genişlemesi
1971 paketinin askeri yargı alanındaki en köklü müdahalesi, m.140'a "Askeri Yüksek İdare Mahkemesi" (AYİM) hükmünün eklenmesidir. AYİM, askeri kişileri ilgilendiren idari işlem ve eylemler üzerindeki yargı denetimini sivil Danıştay'dan alarak askeri yargıya bağladı. Aynı dönemde Askeri Yargıtay'ın yetki alanı genişletildi ve sivil kişilerin askeri mahkemelerde yargılanabilmesinin çerçevesi kurallaştırıldı. Bu düzenlemeler anayasa değişikliği usulü üzerinden sivil yargı otoritesinin daraltılmasının anayasal örneğini oluşturmuştur.
15 Mart 1973 Paketi (Kanun No 1699): Askeri Yargının Genişlemesi ve Sıkıyönetim
1699 sayılı Kanun 15 Mart 1973 tarihinde kabul edilmiş ve 20 Mart 1973 tarih ve 14482 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Bu ikinci paketin odak konusu askeri yargı ile sıkıyönetim rejimidir:
- Sıkıyönetim hükümleri (m.124): Sıkıyönetim süresinin uzatılması ve sıkıyönetim komutanlıklarının yetki alanı genişletildi.
- Askeri Yargıtay (m.141): Kuruluş ve denetim çerçevesi yeniden düzenlendi.
- Memurların yargısal korunması: Memurlar hakkında açılacak davalarda idari işlemlerin yargı denetiminin sınırlandığı rejim anayasal çerçeveye kavuşturuldu.
- DGM kuruluş kanunu gereği ikincil düzenlemeler: 1971 paketinde anayasal zemini kurulan DGM'lerin işleyiş kurallarında ek değişiklikler yapıldı.
1973 paketi, 1971'in açtığı otoriter çerçevenin pekiştirilmesi niteliğindedir.
1971-1973 Değişikliklerinin 1982 Anayasası'na Mirası
1971-1973 paketleri, 1982 Anayasası'nın sert sınırlama rejiminin anayasa tarihi boyutunda doğrudan öncülüdür:
- Başlangıç (Preamble) Hükümleri'nin askeri vesayet eksenli formülasyonu.
- KHK kurumunun 1982'de genişletilerek sürdürülmesi.
- Temel hak sınırlama rejiminin çekirdek kuralı (genel ve özel sınırlama sebepleri).
- Millî Güvenlik Konseyi döneminde kurulacak Millî Güvenlik Kurulu'nun güçlendirilmesi.
Kritik Noktalar
- 1971 paketi: 20 Eylül 1971 tarih ve 1488 sayılı Kanun, 22 Eylül 1971 tarih ve 13964 sayılı RG; 44 maddede değişiklik.
- 1973 paketi: 15 Mart 1973 tarih ve 1699 sayılı Kanun, 20 Mart 1973 tarih ve 14482 sayılı RG; askeri yargı ve sıkıyönetim odaklı.
- DGM: m.136'ya eklenerek anayasal zemin kazandı; 2004'te kaldırılana dek süregeldi.
- AYİM: m.140'a eklenerek askeri idari yargı ayrışması kuruldu.
- KHK: Bakanlar Kurulu'na m.64 ile ilk kez KHK çıkarma yetkisi verildi.
- Temel hak rejimi: m.11'de genel sınırlama sebepleri genişletildi.
- TRT ve üniversite: Özerklik daraltıldı; kolluk yetkisi genişletildi.
- AYM içtihadı: "Anayasaya aykırı anayasa değişikliği" doktriniyle 1488 sayılı Kanun'un bazı hükümleri iptal edildi; 1982 Anayasası bu içtihada karşı m.148'de sadece şekil denetimi öngörecektir.