Son güncelleme:
Asli Kurucu İktidar: Asli kurucu iktidar (orijinal kurucu iktidar), bir devletin yeni anayasasını kendi özgün iradesiyle yapan, önceki hukuki düzenle bağlı olmayan egemen iradedir. Mevcut anayasanın boşluğunda, devrim, bağımsızlık savaşı, rejim değişikliği gibi koşullarda ortaya çıkar. Kurucu meclis, halk oylaması veya olağanüstü kurucu süreçlerle kullanılır. Tali kurucu iktidarın (anayasa değişiklik yetkisinin) zıttı ve üstüdür.
Cumhuriyet
Cumhuriyet, devlet başkanının halk tarafından seçildiği ve egemenliğin monarşi veya dinî otoriteden değil millete ait olduğu devlet şeklidir. Anayasa m. 1 uyarınca Türkiye Devletinin şekli Cumhuriyettir; Anayasa m. 4 ile değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Anayasa m. 2'deki demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti nitelikleri Cumhuriyeti tamamlar. 29 Ekim 1923'te ilan edilen Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı monarşisinden modern ulus devlete geçişin kurucu anıdır.
Tali Kurucu İktidar
Tali kurucu iktidar, yürürlükteki bir anayasanın belirlediği usullere uyarak o anayasayı değiştirebilen veya yeniden düzenleyebilen yasama organı ya da onun yerine geçen özel çoğunluktur. Asli kurucu iktidar yeni bir anayasa yaratırken, tali kurucu iktidar mevcut anayasanın öngördüğü çerçevede hareket eder. Anayasa m. 175 değişiklik usulünü, m.4 değiştirilemez hükümleri, m.148/2 ise şekil denetimini düzenleyerek bu iktidarı sınırlar.
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
1961 Anayasası
1961 Anayasası, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından Milli Birlik Komitesi ile Temsilciler Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlanan ve 9 Temmuz 1961 halkoylamasında %61,7 oy ile kabul edilen anayasadır. İnsan haklarına dayanan devlet, sosyal hukuk devleti, çift meclisli yasama, Anayasa Mahkemesi ve yargı bağımsızlığı güvenceleriyle Türk anayasal tarihinde özgürlükçü bir dönüm noktası sayılır. 12 Eylül 1980 müdahalesiyle yürürlükten kalkmıştır.
Değiştirilemez Hükümler
Değiştirilemez hükümler, Anayasanın m. 4'ü ile değiştirilemeyen ve değiştirilmesi teklif dahi edilemeyen Anayasa m. 1 (Cumhuriyet), m. 2 (Cumhuriyetin nitelikleri) ve m. 3 (devletin bölünmez bütünlüğü, dili, bayrağı, marşı, başkenti) hükümleridir. Türk anayasal sisteminin sarsılmaz çekirdeğini oluşturur; AY m. 175 değişiklik usulüyle bile değiştirilemez. Doktrinde çifte revizyon yasağı kabul edilir: m. 4'ün önce değiştirilip sonra ilk üç maddenin değiştirilmesi de aykırıdır.
Kurucu Meclis
Kurucu meclis, yeni bir anayasa yapmak üzere olağanüstü koşullarda kurulan ve asli kurucu iktidarı kullanan meclistir. Normal yasama faaliyetinden farklı olarak, anayasanın yapım sürecinde tek amacı anayasa üretmektir. Tek aşamalı (tek organ) veya iki aşamalı (iki veya daha fazla organın ortaklığıyla) olabilir. Türkiye'de 1961 ve 1982 anayasaları kurucu meclis modelleriyle hazırlanmıştır.
Milli Birlik Komitesi
Milli Birlik Komitesi (MBK), 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi sonrasında Türk Silahlı Kuvvetleri komuta kademesi tarafından kurulan ve Kurucu Meclis'in askerî kanadını oluşturan yüksek karar organıdır. 38 üyeden oluştu; başlangıçta Orgeneral Cemal Gürsel başkanlığında hareket etti. 1961 Anayasasını Temsilciler Meclisi ile birlikte hazırladı. 25 Ekim 1961'de yeni TBMM'nin açılışıyla resmen sona erdi.
Danışma Meclisi (1982)
Danışma Meclisi, 12 Eylül 1980 askerî müdahalesi sonrasında 1982 Anayasasının hazırlanmasında sivil danışman kanat olarak kurulan meclistir. 29 Haziran 1981'de kuruldu. 160 üyeden oluştu ve tamamı Milli Güvenlik Konseyi tarafından atandı. Temsilciler Meclisi'nden farklı olarak doğrudan karar alma yetkisi değil, danışma ve tasarı hazırlama yetkisi verildi. 1982 Anayasası kabul edildikten sonra görevi sona erdi.
Egemenlik
Egemenlik, belirli bir toprak parçası üzerinde yaşayan insan topluluğu üzerinde üstün otoriteye sahip olma ve bu otoriteyi başka bir güce tabi olmaksızın kullanabilme yetkisini ifade eden devletin kurucu unsuru ve anayasa hukukunun temel kavramıdır; 1982 Anayasası m.6 uyarınca egemenlik kayıtsız şartsız Millet'indir, Türk Milleti egemenliğini Anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır, hiçbir organ kaynağını Anayasadan almayan devlet yetkisi kullanamaz.
Kurucu İktidar
Kurucu iktidar, bir anayasanın yapımına veya değiştirilmesine ilişkin en üst hukukî yetkiyi ifade eder; hiçbir önceki düzenden kaynaklanmadan anayasayı baştan yapan asli kurucu iktidar ile mevcut anayasanın öngördüğü usul içinde değişiklik yapabilen tali kurucu iktidar biçiminde ikiye ayrılır. Türkiye'de Anayasa m. 175 tali iktidarın nitelikli çoğunluk ve halkoylaması çerçevesinde işleyişini düzenler; m.4 değiştirilemez hükümler için mutlak sınır koyar.
Halk Egemenliği
Halk egemenliği, devlet iktidarının kaynağının soyut bir ulus ya da devlet değil, somut bireylerden oluşan halk olduğunu ileri süren egemenlik kuramıdır. Rousseau'nun toplumsal sözleşme anlayışıyla özdeşleşmiştir. Her bireyin egemenliğin bir parçasına sahip olduğu, doğrudan ve bireysel katılımı öne çıkaran yaklaşımdır. Milli egemenlikten farklı olarak temsil ve doğrudan demokrasi unsurlarını birlikte barındırır.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Milli Egemenlik
Millî egemenlik, devlet kudretinin tek ve bölünmez sahibinin "millet" adlı tüzel kişi olduğu ve bu egemenliğin Anayasanın öngördüğü usuller ile yetkili organlar aracılığıyla kullanıldığı anayasal ilkedir. Anayasa m. 6 uyarınca egemenlik kayıtsız şartsız Milletindir; hiçbir kişi, zümre veya sınıfa bırakılamaz; hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan bir Devlet yetkisi kullanamaz. İlke, 1921 Anayasası'ndan bu yana Türk anayasal düzeninin kurucu taşı niteliğindedir.
Milli Güvenlik Konseyi
Milli Güvenlik Konseyi (MGK), 12 Eylül 1980 askerî müdahalesiyle Türkiye Silahlı Kuvvetleri'nin yönetime el koyması sonucu oluşturulan ve Kurucu Meclis'in askerî kanadını oluşturan yüksek karar organıdır. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren başkanlığındaki 5 üyeden oluşur. 1982 Anayasasını Danışma Meclisi ile birlikte hazırlamış ve kabul etmiştir. 6 Aralık 1983'e kadar iktidarı elinde tutmuştur.
Anayasa Değişikliği
Anayasa değişikliği, yürürlükteki anayasanın belirli maddelerinin değiştirilmesi, yeni hüküm eklenmesi veya mevcut hükümlerin kaldırılması sürecidir. 1982 Anayasası'nda Anayasa m. 175'te düzenlenmiştir: TBMM üye tamsayısının 1/3'ü tarafından teklif, iki görüşme (48 saat ara), gizli oyla 3/5 ile 2/3 arası veya 2/3 üzeri çoğunlukla kabul edilir. Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoyuna sunabilir veya geri gönderebilir. AYM yalnızca şekil yönünden denetler.
Anayasal Düzen
Anayasal düzen, bir devletin anayasasında öngörülen temel ilke, kurum ve kuralların bütününü ifade eden üst kavramdır. Devletin nitelikleri, kuvvetler ayrılığı, temel hak güvenceleri, devlet organlarının kuruluşu ve anayasa yargısını kapsar. Anayasanın bağlayıcılığı ilkesi (Anayasa m. 11) gereği tüm devlet organları ve kişiler bu düzene uymakla yükümlüdür. Sadece anayasa metni değil, anayasanın uygulanan ve yaşayan biçimi de anayasal düzenin parçasıdır.
1924 Anayasası
1924 Anayasası, 20 Nisan 1924'te Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen ve genç Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk kapsamlı anayasasıdır. Parlamenter sisteme geçişi tamamlar; yasama-yürütme ayrılığını kabul eder. Tek meclisli yapı, güçlü meclis üstünlüğü ve bireysel haklar güvenceleriyle 1961'e kadar 37 yıl yürürlükte kalmıştır. Laiklik 1937'de eklenmiştir. Günümüz Türk anayasal düzeninin temel kurumsal çerçevesini şekillendirmiştir.
Asli kurucu iktidar, bir devletin anayasal düzenini sıfırdan kuran ve önceki hukuki düzenden bağımsız olan egemen yaratıcı iradeyi ifade eder. Bu iktidar, mevcut anayasanın öngörmediği bir biçimde yeni bir anayasa oluşturur. Bu yönüyle tali kurucu iktidardan (olağan anayasa değişikliği yetkisinden) farklıdır ve onun üstündedir.
Asli kurucu iktidar, önceki anayasanın usul ve esas kurallarıyla bağlı değildir. Yeni bir hukuki düzen kurulur; önceki hukuki düzen hukuki olarak ortadan kalkar.
Asli kurucu iktidar egemenliğin kuruluş anıdır. Milli egemenlik veya halk egemenliği somut ve hareket eden biçimde bu anda tezahür eder.
Asli kurucu iktidar olağan siyasi düzende devreye girmez. Devrim, bağımsızlık, askerî müdahale, rejim çöküşü gibi olağanüstü tarihsel anlar gereklidir.
Asli kurucu iktidarın sahibi soyut halk/ulus; somut olarak da onu temsil eden bir kurucu meclis, doğrudan halk ya da olağanüstü bir siyasi organdır.
| Özellik | Asli Kurucu İktidar | Tali Kurucu İktidar |
|---|---|---|
| Yetki kaynağı | Egemenlik | Mevcut anayasa |
| Sınır | Yok veya çok sınırlı | Anayasa (değiştirilemez hükümler) |
| Koşul | Olağanüstü | Olağan |
| Örnek | Yeni anayasa yapımı | Anayasa değişikliği |
Birinci TBMM, Kurtuluş Savaşı koşullarında asli kurucu iktidar olarak 1921 Anayasasını yaptı. Osmanlı hukuki düzeninin dışında kurulan bu Meclis, yeni bir anayasal düzen oluşturma iradesini temsil etti.
Cumhuriyet'in ilanı sonrası 1924 Anayasası da asli kurucu iktidar eseri sayılır; Cumhuriyetin yeni anayasal kimliğini şekillendirmiştir.
27 Mayıs 1960 askeri müdahalesi sonrası oluşturulan Milli Birlik Komitesi ve Temsilciler Meclisi birlikte Kurucu Meclis olarak asli kurucu iktidarı kullanmış, 1961 Anayasasını yapmıştır.
12 Eylül 1980 askeri müdahalesi sonrası Milli Güvenlik Konseyi ve Danışma Meclisi asli kurucu iktidar olarak 1982 Anayasasını hazırlamıştır.
Mutlak olsa da asli kurucu iktidarın bazı de facto sınırları vardır: