Temel hak ve özgürlükleri kamu gücü tarafından ihlal edilen bireylerin, olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine doğrudan başvurabilmesini sağlayan olağanüstü hukuki yoldur.
Anayasal şikâyet, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin kamu gücü tarafından ihlal edilmesi halinde doğrudan anayasa mahkemesine başvurabilmelerini sağlayan bir anayasal hak arama yoludur. Karşılaştırmalı hukukta "Verfassungsbeschwerde" (Alman hukuku), "constitutional complaint" (İngilizce literatür) veya "recurso de amparo" (İspanyol hukuku) olarak da bilinen bu mekanizma, Türk hukukunda "bireysel başvuru" adıyla 2010 Anayasa değişikliği ile benimsenmiştir.
Anayasal şikâyet kavramı, bireysel başvuru kurumunun doktrindeki karşılığıdır ve her iki terim birbirinin yerine kullanılmaktadır. Türk pozitif hukukunda tercih edilen ifade "bireysel başvuru" olmakla birlikte, anayasa hukuku doktrininde ve karşılaştırmalı hukuk çalışmalarında "anayasal şikâyet" terimi yaygın olarak kullanılmaktadır.
Bu mekanizmanın temel felsefesi, temel hakların korunmasının yalnızca olağan yargı organlarına bırakılmaması ve anayasa mahkemesinin de bu koruma işlevine dahil edilmesidir. Böylece anayasal haklar, en üst düzeyde yargısal güvenceye kavuşturulmaktadır.
Anayasal şikâyetin (bireysel başvurunun) Türk hukukundaki anayasal temeli şu hükümlerdir:
Anayasal şikâyetin (bireysel başvurunun) usulü aşağıdaki aşamalardan oluşmaktadır:
Komisyonlar (üç üyeli) tarafından yapılır. Şu koşullar aranır:
Bölümler (üç üye veya beş üye) tarafından yapılır. İhlal olup olmadığı değerlendirilir.
İhlal tespiti halinde: yeniden yargılama, tazminat veya her ikisine hükmedilebilir. İhlal yoksa başvurunun reddine karar verilir.
| Özellik | Türk Bireysel Başvurusu | Alman Anayasal Şikâyeti | İspanyol Amparo Başvurusu |
|---|---|---|---|
| Anayasal dayanak | AY m.148/3 (2010) | Alman AY m.93/1-4a | İspanyol AY m.53/2, 161/1-b |
| Konu | AY + AİHS kapsamındaki haklar | Tüm temel haklar | Belirli temel haklar (m.14-30) |
| Kanun yolları | Tüketilmeli | Kural olarak tüketilmeli | Tüketilmeli |
| Başvuru süresi | 30 gün | 1 ay | 30 gün (bazı hallerde 20 gün) |
| Norm denetimi | AYM normun iptaline karar veremez | AYM normun iptaline karar verebilir | Normun iptali için AYM'ye sevk |
| Kabul oranı | Düşük (yaklaşık %5-10) | Çok düşük (yaklaşık %2-3) | Düşük |