Anayasal şikayet ile bireysel başvuru arasında fark var mıdır?

Özde fark yoktur. "Anayasal şikayet" (Verfassungsbeschwerde) karşılaştırmalı hukuk doktrininde kullanılan genel terimdir. Türk anayasa koyucusu aynı kurumu bireysel başvuru olarak adlandırmıştır. Sınavlarda her iki terim de aynı kurumu ifade eder; ancak Türk pozitif hukukunun doğru terminolojisi "bireysel başvuru"dur.

Bireysel başvuru yoluyla bir kanunun iptali sağlanabilir mi?

Hayır. Türk sisteminde bireysel başvuru yoluyla kanunun doğrudan iptali mümkün değildir. AYM yalnızca somut olayda hak ihlali olup olmadığını tespit eder ve yeniden yargılama veya tazminata hükmeder. Norm iptali için iptal davası (soyut norm denetimi) veya itiraz yolu (somut norm denetimi) işletilmelidir. Alman Federal Anayasa Mahkemesi'nde ise anayasal şikayet yoluyla norm iptali mümkündür.

Bireysel başvuruda tedbir kararı verilebilir mi?

Evet. AYM, başvurucunun yaşamına veya maddi-manevi bütünlüğüne yönelik ciddi tehlike bulunması halinde tedbir kararıyla ilgili işlemin uygulanmasının durdurulmasına karar verebilir. Tedbir kararları özellikle sınır dışı etme, yaşam hakkı tehlikesi ve sağlık hakkı ihlali iddialarında sık verilir.

Kamu tüzel kişileri bireysel başvuruda bulunabilir mi?

Hayır. Bireysel başvuru, kamu gücüne karşı bireyi koruma amacına sahiptir; bu nedenle kamu tüzel kişileri başvuru yapamaz. Ancak özel hukuk tüzel kişileri (dernekler, şirketler, sendikalar vb.) kendi temel haklarıyla ilgili olduğu ölçüde başvuru yapabilirler.

Anayasal Şikayet: Bireysel Başvuru ve AYM

Sayfa yükleniyor

Hukuki Niteliği

Anayasal şikayet, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin kamu gücü tarafından ihlal edilmesi halinde doğrudan anayasa yargısına başvurabilmelerini sağlayan olağanüstü hukuki bir koruma yoludur. Karşılaştırmalı anayasa hukukunda Verfassungsbeschwerde (Alman), constitutional complaint (İngilizce) veya recurso de amparo (İspanyol) olarak bilinir. Türk hukukunda doktriner karşılığı "anayasal şikayet" olsa da pozitif hukuktaki resmi adı **bireysel başvuru**dır; iki terim birbirinin yerine kullanılır.

Dayanak

Anayasa m. 148/3: Herkesin, Anayasa'da güvence altına alınmış ve AİHS kapsamındaki haklarından birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurabileceğini belirtir.
Anayasa m. 148/4: AYM bireysel başvuruda kanun yolunda gözetilmesi gereken hususları inceleyemez (süper temyiz değildir).
Anayasa m. 148/5: Usul ve esaslar kanunla düzenlenir.
6216 sayılı Kanun, m.45-51: Detaylı başvuru usulü.

Kabul Edilebilirlik Koşulları

Konu Bakımından Yetki

Hak hem Anayasa'da hem AİHS'te yer almalıdır; yalnızca birinde bulunan haklar başvuru konusu olamaz.
Örnek: mülkiyet hakkı, adil yargılanma hakkı, ifade özgürlüğü, özel hayatın gizliliği.

Kişi Bakımından Yetki

Başvurucu mağdur sıfatını taşımalıdır.
Kamu tüzel kişileri başvuramaz; özel hukuk tüzel kişileri ise başvurabilir.
Yabancılar, yalnızca yabancılara tanınabilen haklar bakımından başvurabilir.

Zaman Bakımından Yetki

Başvuru süresi: Başvuru yolları tüketildikten sonra 30 gün.
Olağanüstü hal dönemlerinde dahi süre işler (bazı istisnalar mevcut).

Başvuru Yollarının Tüketilmesi

Olağan kanun yolları (temyiz, istinaf, itiraz) tüketilmiş olmalı.
AİHM'e başvurmadan önce de bireysel başvurunun tüketilmesi gereken iç hukuk yoludur.

Açıkça Dayanaktan Yoksunluk Yasağı

Başvuru ciddi bir anayasal mesele oluşturmalı; aksi halde açıkça dayanaktan yoksun sayılır ve kabul edilemez bulunur.

İnceleme Usulü

Komisyonlar (üç üye): kabul edilebilirlik incelemesi.
Bölümler (üç veya beş üye): esas incelemesi.
Genel Kurul: önemli anayasal sorunlar ve yeknesak içtihat gereken haller.

Sonuç ve Yetkiler

AYM ihlal tespit ederse:

İhlalin niteliği ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama.
Tazminat (maddi ve/veya manevi).
Başvurunun niteliğine göre ikisi birlikte.

Önemli sınır: AYM bireysel başvuru yoluyla normun iptaline karar veremez. Bu Türk sistemini Alman Verfassungsbeschwerde'den ayıran temel farktır — Alman Federal Anayasa Mahkemesi anayasal şikayet yoluyla norm iptali yapabilir.

Bireysel Başvuruya Konu Edilemeyenler

Yasama işlemleri doğrudan (yasamaya karşı başvuru yok)
Anayasa Mahkemesi kararları
Düzenleyici idari işlemler (yönetmelik, Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi)
Kamu tüzel kişilerince yapılan başvurular

Karşılaştırmalı Tablo

Ölçüt	Türkiye	Almanya	İspanya
Dayanak	Anayasa m. 148/3 (2010)	Alman Anayasa m. 93/1-4a	İspanyol Anayasa m. 53/2
Konu	AY + AİHS kesişimi	Tüm temel haklar	Belirli haklar (m.14-30)
Süre	30 gün	1 ay	30 (bazen 20) gün
Norm iptali yetkisi	Yok	Var	Sevk ile

Tedbir Kararı

AYM, bireysel başvuru sürecinde geçici tedbir kararı verebilir. Özellikle sınır dışı etme, yaşam hakkı tehlikesi ve sağlık hakkı ihlali iddialarında uygulanır.

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

Anayasal şikayet = bireysel başvuru — Türk pozitif hukukunda resmi ad "bireysel başvuru".
Dayanak: Anayasa m. 148/3, 2010 anayasa değişikliği, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başladı.
Konu: Hem Anayasa'da hem AİHS'te yer alan haklar (kesişim kümesi).
Kamu tüzel kişileri başvuramaz; özel hukuk tüzel kişileri başvurabilir.
Başvuru süresi 30 gün (olağan kanun yolları tüketildikten sonra).
AYM norm iptal edemez (Alman sisteminden farklı).
Süper temyiz değildir (Anayasa m. 148/4).
Yasama işlemleri ve AYM kararları başvuru konusu yapılamaz.
AİHM öncesi tüketilmesi zorunlu iç hukuk yolu.

Anayasal Şikayet (Bireysel Başvuru Usulü) Nedir?

Tanım

Detaylı Açıklama

Kaynaklar

İlgili İçerikler

Anayasal Şikayet (Bireysel Başvuru Usulü) Nedir?

Tanım

Detaylı Açıklama

Hukuki Niteliği

Kabul Edilebilirlik Koşulları

Konu Bakımından Yetki

Kişi Bakımından Yetki

Zaman Bakımından Yetki

Başvuru Yollarının Tüketilmesi

Açıkça Dayanaktan Yoksunluk Yasağı

İnceleme Usulü

Sonuç ve Yetkiler

Bireysel Başvuruya Konu Edilemeyenler

Karşılaştırmalı Tablo

Tedbir Kararı

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

Kaynaklar

İlgili İçerikler

Hukuki Niteliği

Kabul Edilebilirlik Koşulları

Konu Bakımından Yetki

Kişi Bakımından Yetki

Zaman Bakımından Yetki

Başvuru Yollarının Tüketilmesi

Açıkça Dayanaktan Yoksunluk Yasağı

İnceleme Usulü

Sonuç ve Yetkiler

Bireysel Başvuruya Konu Edilemeyenler

Karşılaştırmalı Tablo

Tedbir Kararı

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

Tanım

Detaylı Açıklama

Kaynaklar

İlgili Terimler

İlgili İçerikler

Tanım

Detaylı Açıklama

Hukuki Niteliği

Kabul Edilebilirlik Koşulları

Konu Bakımından Yetki

Kişi Bakımından Yetki

Zaman Bakımından Yetki

Başvuru Yollarının Tüketilmesi

Açıkça Dayanaktan Yoksunluk Yasağı

İnceleme Usulü

Sonuç ve Yetkiler

Bireysel Başvuruya Konu Edilemeyenler

Karşılaştırmalı Tablo

Tedbir Kararı

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

Kaynaklar

İlgili Terimler

İlgili İçerikler

Hukuki Niteliği

Kabul Edilebilirlik Koşulları

Konu Bakımından Yetki

Kişi Bakımından Yetki

Zaman Bakımından Yetki

Başvuru Yollarının Tüketilmesi

Açıkça Dayanaktan Yoksunluk Yasağı

İnceleme Usulü

Sonuç ve Yetkiler

Bireysel Başvuruya Konu Edilemeyenler

Karşılaştırmalı Tablo

Tedbir Kararı

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar