Kurumun Amacı
Anayasa Mahkemesi, bireysel başvurularda esas incelemeye geçmeden önce kabul edilebilirlik denetimi yapar. Her başvuru esas açıdan incelenmez; süzgeç görevi gören kabul edilebilirlik aşaması, dayanaksız veya yetersiz başvuruları eler. Açıkça dayanaktan yoksunluk bu süzgecin temel kriterlerindendir ve anayasa yargısının bireysel başvuru kolunda iş yükünü yönetme mekanizmasıdır.
Hangi Durumlarda Uygulanır?
İhlal İddiasının Belirsizliği
Başvurucu hangi temel hakkının ne şekilde ihlal edildiğini açıkça ortaya koyamıyorsa başvuru dayanaksız sayılır.
Temel Hak Alanının Dışında Olma
Başvuru, Anayasa'da ve AİHS'te güvence altına alınan bir hakkı ilgilendirmiyorsa (örneğin somut temel hak ihlali yerine soyut uyuşmazlık iddiası) başvuru reddedilir.
Ciddi Anayasal Mesele Oluşturmaması
İddia edilen müdahale önemsiz veya hak ihlali oluşturmayacak nitelikte ise AYM başvuruyu esas bakımından incelemez.
Delil Eksikliği
Başvurucunun iddiasını destekleyecek somut delil ve belge sunmaması başvuruyu dayanaksız kılar. Soyut şikayet veya belgesiz iddia kabul edilebilirlik aşamasında elenir.
Başvuru Yollarının Tüketilmesinden Farkı
İki kavram sıklıkla birlikte anılır ama farklıdır:
- Başvuru yollarının tüketilmesi usulî bir koşuldur — dava AYM'ye gelmeden ilgili kanun yolları kullanılmalıdır.
- Açıkça dayanaktan yoksunluk esas bağlantılıdır — dava AYM'ye usulüne uygun gelmiş olsa bile iddianın içeriği yeterli değilse reddedilir.
AYM Pratiği
Anayasa Mahkemesi istatistiklerinde kabul edilemezlik sebeplerinin en yüksek oranını açıkça dayanaktan yoksunluk oluşturur. Başvurunun derinlemesine esas incelemesine girmeden önce bu filtreden geçmesi gerekir. Bu nedenle başvuru dilekçesinde ihlal iddiasının somut, delillendirilmiş ve adil yargılanma hakkı gibi belirli temel haklarla bağlantılı olarak kurulması büyük önem taşır.
AİHM Paralelliği
AİHM içtihadı de "manifestly ill-founded" kriteri altında benzer bir filtre uygular (AİHS m. 35/3). AYM içtihadı bu paralelliği koruma eğilimindedir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Kabul edilebilirlik süzgeci: başvuru esasa geçmeden elenir.
- Tüketme ≠ dayanaktan yoksunluk: usul vs. içerik ayrımı.
- En sık kabul edilemezlik sebebi olarak AYM pratiğinde öne çıkar.
- AİHS m. 35/3 paralel kavram: "açıkça dayanaksız başvuru" (manifestly ill-founded).
- Delil yükü başvurucudadır: somut belge ve açık iddia sunulmalıdır.