Anayasa Hukuku
Askeri Yargı Nedir?
Tanım
2017 Anayasa değişikliğiyle askeri mahkemeler kaldırılmış olup askeri yargı sadece disiplin mahkemeleri ile savaş halinde kurulacak askeri mahkemelerle sınırlandırılmıştır (AY m.142).
Sayfa yükleniyor
2017 Anayasa değişikliğiyle askeri mahkemeler kaldırılmış olup askeri yargı sadece disiplin mahkemeleri ile savaş halinde kurulacak askeri mahkemelerle sınırlandırılmıştır (AY m.142).
Askeri yargı, silahlı kuvvetler mensuplarının askeri suçlarını ve disiplin ihlallerini yargılamak amacıyla kurulan özel yargı kolunu ifade eder. Türk hukuk sisteminde askeri yargı, uzun bir tarihe sahip olup askeri mahkemeler ve Askeri Yargıtay ile Askeri Yüksek İdare Mahkemesi gibi yüksek yargı organlarından oluşmaktaydı.
1982 Anayasası'nın orijinal metninde askeri yargı geniş bir şekilde düzenlenmişti. Askeri Yargıtay, askeri mahkemelerden verilen kararların son inceleme mercii olarak görev yapıyordu. Askeri Yüksek İdare Mahkemesi ise asker kişilerle ilgili idari işlem ve eylemlere karşı açılan davaları inceliyordu. Bu yapı, silahlı kuvvetlerin yargısal özerkliğini yansıtmaktaydı.
2017 Anayasa değişikliği, Türk yargı sisteminde köklü bir dönüşüm gerçekleştirmiş ve askeri yargıyı büyük ölçüde kaldırmıştır. Bu değişiklikle birlikte Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi kapatılmıştır. Askeri mahkemeler de kaldırılmış, yalnızca disiplin mahkemeleri istisnai olarak bırakılmıştır.
Bu değişikliğin temel gerekçesi, yargı birliğinin sağlanması ve askeri vesayetin yargı alanındaki etkisinin ortadan kaldırılmasıdır. Asker kişilerin yargılanması, sivil yargı organlarına (adli yargı ve idari yargı) devredilmiştir.
2017 değişikliğiyle askeri mahkemeler kaldırılmış olsa da disiplin mahkemeleri bu kapsamın dışında tutulmuştur. AY m.145 uyarınca disiplin mahkemeleri, asker kişilerin yalnızca askerlik hizmetleriyle ilgili disiplin suçlarına bakmak üzere varlığını sürdürmektedir. Bu mahkemeler, askeri disiplinin korunması amacıyla sınırlı bir görev alanına sahiptir.
Anayasa, askeri yargının tamamen kaldırılmasında önemli bir istisna öngörmüştür: savaş hali. AY m.145'e göre savaş halinde asker kişilerin işledikleri suçlara ilişkin davalara bakmak üzere askeri mahkemeler kurulabilir. Bu istisna, savaş koşullarının olağanüstü niteliği ve cephe gerisinde yargılama güçlüğü göz önünde bulundurularak getirilmiştir.
Askeri mahkemelerin kaldırılmasıyla birlikte, daha önce askeri yargıda görülen ceza davaları adli yargıya devredilmiştir. Asker kişilerin işlediği askeri suçlar dahil olmak üzere tüm ceza davaları artık sivil ceza mahkemelerinde görülmektedir. Yargıtay, bu davaların temyiz mercii haline gelmiştir.
Asker kişilerle ilgili idari uyuşmazlıklar da idari yargıya devredilmiştir. Askeri Yüksek İdare Mahkemesinin görev alanına giren davalar, idare mahkemeleri ve Danıştay tarafından görülmeye başlanmıştır. Asker kişilerin özlük hakları, atama, terfi ve sicil işlemlerine ilişkin uyuşmazlıklar artık genel idari yargıda çözümlenmektedir.
Askeri yargının kaldırılması, Türk hukuk sisteminde yargı birliği ilkesinin güçlendirilmesi açısından önemli bir adım olarak değerlendirilmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de sivil kişilerin askeri mahkemelerde yargılanmasını adil yargılanma hakkına aykırı bulduğu kararlar vermekteydi. Bu değişiklik, aynı zamanda silahlı kuvvetlerin demokratik sivil denetime tabi tutulması sürecinin yargı alanındaki yansımasıdır.