İdarenin kuruluş ve görevleriyle bir bütün olduğunu, merkezi idare ile yerinden yönetim kuruluşları arasında organik ve işlevsel bağ bulunması gerektiğini ifade eden anayasal ilkedir (AY m.123).
İdari Vesayet
Merkezi idarenin yerinden yönetim kuruluşları üzerindeki denetim yetkisidir (AY m.127). Bu denetim hukuka uygunluk denetimiyle sınırlı olup yerindelik denetimini kapsamaz.
Merkezden Yönetim
Kamu hizmetlerinin başkentteki merkezi organlar ve bunların taşra teşkilatları tarafından yürütülmesi ilkesidir (AY m.123, m.126). İllerde vali merkezden yönetimin temsilcisidir.
İdarenin bütünlüğü ilkesi, merkezi idare ile yerinden yönetim kuruluşları arasında organik ve fonksiyonel bir bağ bulunmasını, tüm idari kuruluşların uyumlu ve koordineli biçimde çalışmasını ifade eden temel bir idare hukuku ilkesidir. Bu ilke, idarenin çok sayıda farklı kuruluştan oluşmasına rağmen bir bütün olarak işlev görmesini sağlar.
İdarenin bütünlüğü ilkesi, iki temel araçla gerçekleştirilir: hiyerarşi ve idari vesayet. Merkezi idare kendi bünyesindeki taşra teşkilatı üzerinde hiyerarşi denetimi uygularken, yerinden yönetim kuruluşları üzerinde idari vesayet denetimi uygular. Her iki denetim mekanizması da idarenin bütünlüğünü sağlamaya yönelik araçlardır.
İdarenin bütünlüğü ilkesi, AY m.123/1'de "İdare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir" hükmüyle doğrudan anayasal güvence altına alınmıştır. Bu madde, Türk idare teşkilatının temel yapı taşını oluşturur.
AY m.127/5'te idari vesayet yetkisinin amaçları sayılırken "mahalli hizmetlerin idarenin bütünlüğü ilkesine uygun şekilde yürütülmesi" ifadesi kullanılarak idarenin bütünlüğü ilkesine bir kez daha atıf yapılmıştır. Bu hüküm, idari vesayetin idarenin bütünlüğünü sağlama aracı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.
| Araç | Uygulama Alanı | İşlevi |
|---|---|---|
| Hiyerarşi | Merkezi idare içi | Üst-alt arasında emir-talimat, denetim |
| İdari vesayet | Merkezi idare - yerinden yönetim arası | Onay, iptal, erteleme yetkileri |
| Yetki genişliği | İl idaresi | Merkez adına taşrada karar alma |
| Koordinasyon | Tüm idare | Kurumlar arası uyum ve işbirliği |
Anayasa Mahkemesi, idarenin bütünlüğü ilkesini yerinden yönetim ilkesiyle birlikte değerlendirmektedir. Mahkeme, merkezi idarenin yerinden yönetim kuruluşları üzerindeki vesayet yetkisini idarenin bütünlüğünü sağlama aracı olarak meşru görmüş, ancak bu yetkinin yerinden yönetim kuruluşlarının özerkliğini ortadan kaldıracak biçimde kullanılmaması gerektiğini vurgulamıştır. Mahkemeye göre idarenin bütünlüğü, yerinden yönetim kuruluşlarının varlığını ortadan kaldırmak için değil, koordinasyonu sağlamak için kullanılmalıdır.