Son güncelleme:
Adli Yargı: Adli yargı, özel hukuk ve ceza hukuku uyuşmazlıklarının çözümlendiği yargı koludur. Anayasa m. 142 uyarınca genel yargı kolunu oluşturur; ceza mahkemeleri, hukuk mahkemeleri, sulh, asliye, ağır ceza, ticaret ve iş mahkemeleri gibi birimlerden meydana gelir. Yüksek mahkemesi Yargıtay'dır. İdari uyuşmazlıkların çözüldüğü idari yargının karşısında yer alır; yargı ayrılığı ilkesinin temelini oluşturur.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Uyuşmazlık Mahkemesi
Uyuşmazlık Mahkemesi, adli yargı ile idari yargı düzenleri arasında çıkan görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözen, Anayasa ile kurulmuş yüksek mahkemedir (Anayasa m. 158). Başkanlığını Anayasa Mahkemesi kendi üyeleri arasından seçtiği bir üye yapar. Olumlu ve olumsuz görev uyuşmazlıkları (iki yargı düzeninin de davaya bakmayı kabul veya reddetmesi) ile hüküm uyuşmazlıklarını (aynı konuda çelişen kararlar) inceler; kararı kesindir.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Hakimlik ve Savcılık Teminatı
Hakimlik ve Savcılık Teminatı, hakim ve savcıların görevlerini bağımsız ve tarafsız yerine getirebilmeleri için azledilmeleri, emekliliğe sevk edilmeleri, aylık ve ödeneklerinden yoksun bırakılmaları ile sınıflarının değiştirilmesi bakımından anayasal güvence altına alınmasını ifade eden yargı bağımsızlığının kurumsal boyutudur; 1982 Anayasası m.139'da düzenlenmiştir. Hakim ve savcılar kendileri istemedikçe 65 yaşından önce emekliye ayrılamaz; kadrosuzluk hâlinde dahi özlük hakları korunur.
Bireysel Başvuru
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (Anayasa m. 148/3). 2010 Anayasa değişikliği ile getirilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başlamıştır. AİHM öncesi tüketilmesi gereken iç hukuk yolu sayılır; AYM bu yolla norm iptal edemez.
İdari Yargı
İdari yargı, idari işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıkları çözen yargı koludur. Anayasa m. 125 uyarınca idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır. İdare mahkemeleri, vergi mahkemeleri ve bölge idare mahkemeleri bu yargı kolunu oluşturur. Yüksek mahkemesi Danıştay'dır. Adli yargıdan ayrı bir sistem olarak yargı ayrılığı ilkesi çerçevesinde işler.
Yargıtay
Yargıtay, adli yargının en yüksek derece mahkemesi olup Anayasa ile kurulmuş yüksek mahkemelerden biridir (Anayasa m. 154). İlk derece ve istinaf yargısı sonucu verilen kararların hukuka uygunluk denetimini temyiz aşamasında yapar; Hukuk-Ceza Genel Kurulu ve Büyük Genel Kurul içtihadı birleştirme yoluyla hukuk birliğini korur. Üyeleri HSK tarafından seçilir; Birinci Başkan, başkanvekilleri ve daire başkanları Genel Kurul tarafından belirlenir.
Masumiyet Karinesi
Masumiyet karinesi, kişinin suçluluğu yetkili mahkemenin kesinleşmiş kararıyla hukuken sabit olmadıkça suçlu sayılamayacağı anayasal güvencedir. Anayasa m. 38/4 ve AİHS m.6/2'de düzenlenen ilke, ispat yükünü iddia makamına yükler, şüpheyi sanık lehine yorumlar (in dubio pro reo) ve kamu makamlarının kesin hüküm öncesinde suçlayıcı beyanda bulunmasını yasaklar. Kamu mercileri ve tüm üçüncü kişiler kesinleşmiş mahkumiyet hükmü öncesi kişiyi suçluymuş gibi gösteremez.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Kanun Yolu Hakkı
Kanun yolu hakkı, yargı kararlarına karşı daha üst bir mahkemeye başvurma olanağını ifade eden adil yargılanma güvencesidir. İstinaf ve temyiz gibi olağan, yargılamanın yenilenmesi gibi olağanüstü başvuru yollarını kapsar. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 7 No'lu Protokol m. 2 ceza davalarında iki dereceli yargılama hakkını açıkça düzenler; Türk hukukunda da adil yargılanmanın alt unsuru olarak güvence altındadır.
Anayasa Yargısı
Anayasa yargısı, anayasanın üstünlüğü ilkesinin fiilen uygulanmasını sağlayan yargısal denetim mekanizmalarının bütünüdür. Kanunların, CBK'ların, TBMM içtüzüğünün anayasaya uygunluğunun denetlenmesi; bireysel başvuruların incelenmesi ve Yüce Divan yargılaması bu yargı kolunun başlıca işlevleridir. Türkiye'de merkeziyetçi (Kelsen) model benimsenmiş olup anayasa yargısı münhasıran Anayasa Mahkemesi tarafından yürütülür. 1961 Anayasası ile kurumsal temele kavuşmuştur.
Adli yargı, özel hukuk (medeni, borçlar, ticaret, iş hukuku) ve ceza hukuku alanındaki uyuşmazlıkları çözen yargı koludur. Anayasa m. 142'de "Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir" hükmü yargı kollarının yasal düzenlenmesinin temelidir. Yargı ayrılığı ilkesi çerçevesinde adli yargı, idari yargıdan ve anayasa yargısından kesin biçimde ayrılır.
Adli yargı kendi içinde iki ana dalı barındırır:
Her iki dalın muhakeme usulü farklıdır: hukuk yargısında Hukuk Muhakemeleri Kanunu, ceza yargısında Ceza Muhakemesi Kanunu uygulanır.
Hukuk Mahkemeleri:
Ceza Mahkemeleri:
2016'dan itibaren faaliyete geçen istinaf mahkemeleri, ilk derece kararlarına karşı ikinci derece denetim sağlar. İstinaf mahkemeleri hem maddi olayı hem de hukukiliği inceler ve gerekirse yeniden değerlendirme yapar.
Yargıtay adli yargının yüksek mahkemesidir. Temyiz incelemesi yapar ve içtihadı birleştirme kararları verir. Yargıtay kararları hâkimlerin ve savcıların teminatı çerçevesinde hukuk birliğinin kurulmasında kritik rol oynar.
Kanun yolu hakkı kapsamında adli yargıda üç aşamalı denetim işler:
İstinaf sistemi 2016'ya kadar mevcut değildi; o tarihe kadar doğrudan temyiz yoluyla Yargıtay'a gidilirdi.
Yargı ayrılığı ilkesi uyarınca idari uyuşmazlıklar idari yargıda çözülür. Adli yargı-idari yargı sınırı bazen belirsizdir; bu tür uyuşmazlıklar Uyuşmazlık Mahkemesinin görevine girer.
Anayasa Mahkemesi adli yargının üstünde değildir; ayrı bir anayasa yargısıdır. Bununla birlikte adli yargıda bir davada kanunun anayasaya aykırılığı iddiası ileri sürülürse, mahkeme anayasaya aykırılık itirazı yoluyla AYM'ye başvurabilir. Ayrıca olağan kanun yolları tüketildikten sonra temel hak ihlali iddiasıyla AYM'ye bireysel başvuru yolu açıktır.