Nispi temsil seçim sisteminde milletvekilliklerinin partiler arasında dağıtılmasında kullanılan matematiksel yöntemdir. Partilerin aldığı oylar sırasıyla 1, 2, 3... sayılarına bölünerek milletvekillikleri paylaştırılır.
Nispi Temsil
Her siyasi partinin aldığı oy oranına göre temsil edildiği seçim sistemidir. Türkiye'de milletvekili seçimlerinde d'Hondt usulüyle uygulanan nispi temsil sistemi kullanılmaktadır.
Seçim Sistemi
Seçmenlerin oylarının milletvekilliğine dönüştürülme yöntemini belirleyen kurallar bütünüdür. Türkiye'de milletvekili seçimlerinde d'Hondt sistemine dayalı nispi temsil uygulanmaktadır (AY m.67).
D'Hondt sistemi, nispi temsil seçim sistemlerinde kullanılan bir sandalye dağıtım yöntemidir. Belçikalı matematikçi Victor D'Hondt tarafından 1878 yılında geliştirilen bu sistem, partilerin aldıkları oy sayılarının ardışık tam sayılara (1, 2, 3, 4...) bölünmesiyle elde edilen bölüm sayılarının büyükten küçüğe sıralanması ve sandalyelerin bu sıraya göre dağıtılması esasına dayanır.
D'Hondt sistemi, dünya genelinde en yaygın kullanılan nispi temsil hesaplama yöntemidir. Türkiye, İspanya, Portekiz, Belçika, Finlandiya ve birçok Latin Amerika ülkesinde uygulanmaktadır. Bu sistemin temel özelliği, büyük partileri nispi olarak kayırması ve küçük partilerin temsil oranını düşürmesidir. Bu yönüyle saf nispi temsile göre daha fazla yönetimde istikrar sağlama eğilimindedir.
Türkiye'de milletvekili genel seçimlerinde 1961'den bu yana D'Hondt sistemi uygulanmaktadır. 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun 34. maddesi bu hesaplama yöntemini ayrıntılı olarak düzenlemektedir.
Anayasa'da D'Hondt sistemi doğrudan zikredilmemektedir. Ancak seçim sisteminin hukuki çerçevesini oluşturan anayasal hükümler şunlardır:
D'Hondt sisteminin yasal dayanağı 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu m.34'tür. Bu madde, seçim çevresinde kullanılan geçerli oyların milletvekilliklerine nasıl dönüştürüleceğini D'Hondt usulüne göre belirlemektedir.
D'Hondt sisteminde sandalye dağıtımı şu adımlarla yapılır:
Örnek: Bir seçim çevresinde 5 milletvekilliği ve üç parti olsun:
| Bölen | A Partisi (100.000) | B Partisi (75.000) | C Partisi (25.000) |
|---|---|---|---|
| ÷1 | 100.000 (1.) | 75.000 (2.) | 25.000 |
| ÷2 | 50.000 (3.) | 37.500 (4.) | 12.500 |
| ÷3 | 33.333 (5.) | 25.000 | 8.333 |
Sonuç: A Partisi 3, B Partisi 2, C Partisi 0 milletvekilliği kazanır.
Anayasa Mahkemesi, D'Hondt sistemiyle ilgili değerlendirmelerinde şu ilkeleri ortaya koymuştur:
| Özellik | D'Hondt | Sainte-Laguë | Hare-Niemeyer |
|---|---|---|---|
| Bölen Dizisi | 1, 2, 3, 4... | 1, 3, 5, 7... | Toplam oy/sandalye oranı |
| Büyük Parti Avantajı | Yüksek | Düşük | Düşük |
| Yaygınlık | En yaygın | İskandinav ülkeleri | Almanya (eski) |
| Türkiye Uygulaması | Evet | Hayır | Hayır |
| Hesaplama Kolaylığı | Kolay | Kolay | Orta |