Anayasa hukuku terimleri: egemenlik, temel haklar, anayasa yargısı, hükümet sistemi. AY maddesi, AİHS referansları ile hâkimlik sınavı rehberi.
Anayasa hukuku, Türkiye Cumhuriyeti'nin temel hukuk düzenini kuran ve devletin temel organlarının (yasama, yürütme, yargı) işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini düzenleyen normlar bütünüdür. 1982 Anayasası, 177 maddesiyle Cumhuriyet'in temel niteliklerini, vatandaşlık hukukunu, anayasal kurumları ve denetim mekanizmalarını ortaya koyar. Hâkimlik ve savcılık sınavlarında en sık karşılaşılan alanlardan biri olan anayasa hukuku; hem soyut kavramları (egemenlik, hukuk devleti, kuvvetler ayrılığı) hem de uygulamada doğrudan karşılaşılan kurumları (Anayasa Mahkemesi, HSK, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri) kapsar.
2017 Anayasa değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçiş; kuvvetler ayrılığının yeniden yorumlanmasını, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri (m. 104/17), HSK'nın yeni yapısı (m. 159) ve bütçe sürecinin değişmesi gibi birçok kavramın önem kazanmasını beraberinde getirdi. Temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılma rejimi (m. 13) ile Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin sınırları, sınav sorularının vazgeçilmez başlıkları arasındadır.
Pilot karar, Anayasa Mahkemesi'nin bir bireysel başvuruda tespit ettiği yapısal veya sistematik temel hak ihlalini giderecek genel tedbirleri de kararla birlikte belirttiği özel karar tipidir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kökenli usul, Türkiye'de bireysel başvuru içtihadıyla benimsenmiştir. Amaç, aynı yapısal sorundan kaynaklanan tekrar eden başvuruları önlemek ve idareye iyileştirme yol haritası çizmektir.
1982 Anayasası m. 148/3 ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesi'nin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile düzenlenen bireysel başvuru; herkesin Anayasa'da güvence altına alınan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki temel hak ve özgürlüklerinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla, olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesi'ne başvurma hakkıdır. 23 Eylül 2012 tarihinden itibaren açılan bu yola gerçek kişiler ve özel hukuk tüzel kişileri başvurabilir; kamu tüzel kişileri ise sadece kamu gücü kullanılmadığı durumlarda başvurabilir. Başvuru süresi, ihlal kararının kesinleşmesinden itibaren 30 gündür.
1982 Anayasası, 1987'den 2017'ye kadar 19 ayrı kanunla değişikliğe uğramıştır. En kapsamlı değişiklikler 2010 (referandumla onaylanan 26 maddelik paket) ve 2017 (parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçiş) yıllarında gerçekleşti. Anayasa değişikliği, m. 175 uyarınca TBMM üye tam sayısının üçte biri tarafından teklif edilebilir ve üye tam sayısının beşte üç çoğunluğuyla kabul edilir; üçte iki çoğunluğa ulaşamayan değişiklikler zorunlu olarak halkoyuna sunulur.
1982 Anayasası m. 90/5'in 2004 yılında eklenen son fıkrası uyarınca, usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası antlaşma hükümleri esas alınır. Bu hüküm AİHS'i kanunlar üstü bir konuma yerleştirir; doktrinde AİHS'in Anayasa'ya eşit veya Anayasa altı kanunlar üstü olduğu tartışmaları sürmektedir. AİHS standartları AYM kararlarında ve mahkeme içtihadında doğrudan uygulanmakta, AİHM kararları ise iç hukukta yeniden yargılama nedeni teşkil etmektedir.
23 Eylül 2012'den itibaren açılan Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yolu (m. 148/3), AİHM içtihadıyla iç hukukta paralel bir koruma rejimi yarattı. Buna ek olarak AİHS'in iç hukuktaki yeri (m. 90/5: "Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası antlaşma hükümleri esas alınır.") uluslararası insan hakları hukukunu doğrudan uygulanabilir kılar. Hâkim teminatı (m. 138-141) ise yargı bağımsızlığının anayasal güvencesini oluşturur ve hâkimlik mesleğinin temel taşıdır.
Bu kategoride 348 anayasa hukuku terimi ile tanımlardan örnek davalara, ilgili anayasa maddelerinden Anayasa Mahkemesi kararlarına dek hâkimlik sınavına yönelik kapsamlı bir başvuru kaynağı bulacaksınız. Her terim için sınav ipuçları, mevzuat referansları ve ilgili kavramlar akademik kaynaklara dayalı olarak hazırlanmıştır.
Pilot Karar Usulü, AİHM'nin benzer tipteki sistemsel ve yapısal sorunlara ilişkin biriken yüksek sayıda başvuruyu tek bir karar üzerinden yöneterek çözme usulüdür; Broniowski v. Poland (2004) kararıyla geliştirilmiştir. Pilot karar ile AİHM sorunu tespit eder, devlete belirli süre içinde sistemsel çözüm üretmesini emreder ve benzer başvuruları askıya alabilir. AYM de 2019 sonrası bu usulü Türk anayasa yargısına aktarmıştır.
Hâkim teminatı, Anayasa m. 138-141'de düzenlenir. Hâkimler görevlerinde bağımsız olup hiç kimse Anayasa'ya, kanuna ve hukuka aykırı emir veremez (m. 138). Hâkim ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasa'da gösterilen yaştan önce emekliye sevk edilemez ve aylık, ödenek ile diğer özlük haklarından yoksun bırakılamaz (m. 139). Disiplin işlemleri Hâkimler ve Savcılar Kurulu'nca yürütülür. Yargı bağımsızlığını güvence altına alan bu teminatlar, demokratik hukuk devletinin temel taşı olarak kabul edilir.
2017 Anayasa değişikliği ile yasama (TBMM), yürütme (Cumhurbaşkanı) ve yargı arasındaki ilişki yeniden tanımlandı. Cumhurbaşkanı tek başlı bir yürütme organı hâline geldi; Bakanlar Kurulu ve Başbakanlık kaldırıldı. Yasama yetkisi münhasıran TBMM'ye ait; ancak Cumhurbaşkanı yürütmeye ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir (m. 104/17), kanunlar ile düzenlenmesi gereken alanlarda kararname çıkaramaz. Yargı bağımsızlığı korunmakla birlikte HSK üyelerinin seçim usulü değişti (m. 159). Doktrinde sistemin yumuşak mı yoksa sert mi kuvvetler ayrılığı doğurduğu hâlâ tartışılmaktadır.
2017 değişikliğinden sonra Anayasa m. 119/6 uyarınca olağanüstü hâl süresince Cumhurbaşkanı, olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Bu kararnameler, genel kararname rejiminin (m. 104/17) sınırlamalarına tabi değildir; kanun hükmündedir ve normalde Anayasa Mahkemesi'nin denetimi dışındadır. Ancak üç ay içinde TBMM'nin onayına sunulması zorunlu olup, onay verilmezse hükümsüz hâle gelir. AYM, OHAL kararnamelerinin OHAL'in gerekleri ile sınırlı olup olmadığını esastan inceleyebilir.
Anayasa Mahkemesi, Anayasa m. 146 uyarınca 15 üyeden oluşur. Üyelerin 3'ü TBMM tarafından, 12'si Cumhurbaşkanı tarafından seçilir. TBMM; Sayıştay Genel Kurulu'nun göstereceği üç aday arasından bir, baro başkanlarının göstereceği üç aday arasından bir, Yükseköğretim Kurulu'nun belirleyeceği üç aday arasından bir üye seçer. Cumhurbaşkanı ise Yargıtay, Danıştay genel kurullarının kendi başkan ve üyeleri arasından, baro başkanlarının seçtiği avukatlar arasından, üst kademe yöneticileri ve serbest avukatlar arasından üye atar. Üyelerin görev süresi 12 yıldır; bir üye iki defa seçilemez.
Anayasa şikâyeti (Verfassungsbeschwerde), karşılaştırmalı hukukta — özellikle Almanya'da — Anayasa Mahkemesi'ne yapılan ve bir kanunun veya idari işlemin doğrudan anayasaya aykırılığını ileri sürmeye dayalı geniş kapsamlı başvuru yoludur. Türkiye'de bireysel başvuru ise Anayasa m. 148/3 ile düzenlenmiş olup yalnızca temel hak ve özgürlüklerin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla, olağan kanun yolları tüketildikten sonra başvurulabilen ikincil bir koruma yoludur. Türk hukukunda kanunlara karşı doğrudan bireysel başvuru yapılamaz; ancak somut norm denetimi (m. 152) yoluyla itiraz mümkündür.
1982 Anayasası m. 13, temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasının dört temel ilkeye tabi olduğunu düzenler: (1) sınırlama ancak Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak, (2) yalnızca kanunla, (3) Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyet'in gereklerine uygun olarak ve (4) ölçülülük ilkesine aykırı olmamak şartıyla yapılabilir. Bu rejim, AİHM içtihadındaki yasallık + meşru amaç + demokratik toplumda gereklilik üçlü testine paraleldir. AYM, bireysel başvurularda sınırlama tedbirinin bu dört kriteri karşılayıp karşılamadığını denetler.
2017 Anayasa değişikliği öncesi Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu (HSYK), 2010 referandumuyla 22 üyeli geniş bir yapıya kavuşmuştu. 2017 değişikliği ile kurulun adı Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK) olarak değiştirildi ve üye sayısı 13'e düşürüldü. Adalet Bakanı kurulun başkanıdır; Adalet Bakanlığı Bakan Yardımcısı tabii üyedir. Üyelerin 4'ü Cumhurbaşkanı, 7'si TBMM tarafından seçilir. HSK, hâkim ve savcıların atama, terfi, disiplin işlemlerini yürütür ve üç daire hâlinde çalışır. Bu yapı yargı bağımsızlığının korunması bakımından doktrinde tartışma konusu olmaya devam etmektedir.