Anayasa değişikliğinde halkoylaması ne zaman zorunludur?

3/5 ile 2/3 arasında oyla kabul edilen bir değişiklik teklifini Cumhurbaşkanı geri gönderirse ve TBMM bunu 2/3 çoğunlukla aynen kabul ederse, halkoylamasına sunulması zorunludur. 2/3 ve üzeri oyla kabul edilen tekliflerde ise Cumhurbaşkanı'nın onaylama veya halkoyuna sunma tercihi vardır; geri gönderip TBMM aynen kabul ederse yine onaylama veya halkoyuna sunma seçenekleri mevcuttur.

AYM anayasa değişikliğini esastan denetleyebilir mi?

Hayır. Anayasa m. 148/1 açıkça anayasa değişikliklerinin yalnızca şekil bakımından denetleneceğini hükme bağlar. Esastan denetim, yani değişikliğin değiştirilemez hükümlere aykırı olup olmadığının incelenmesi anayasal yetki kapsamında değildir. Doktrinde bu sınırlamaya yönelik eleştiriler mevcut olsa da AYM içtihatı bu sınırı istikrarlı biçimde korumaktadır.

Değiştirilemez hükümler değiştirilebilir mi?

Hayır. Anayasa m. 4, ilk üç maddenin değiştirilmesini ve değiştirilmesinin teklif edilmesini yasaklar. Doktrindeki çifte revizyon yasağı ilkesine göre, önce Anayasa m. 4'ü değiştirip sonra ilk üç maddeyi değiştirmek de hukuka aykırıdır; dolaylı olarak aynı sonucu doğuracağından bu da anayasal düzenin ihlali sayılır.

Olağanüstü hal döneminde anayasa değişikliği yapılabilir mi?

1982 Anayasası olağanüstü hal döneminde anayasa değişikliğini açıkça yasaklamaz. Ancak olağanüstü hal yönetimi sırasında temel hak sınırlamalarının artması ve demokratik süreçlerin tam işlememesi nedeniyle doktrinde bu dönemde değişiklik yapılmasının uygun olmadığı görüşü savunulur.

Anayasa Değişikliği: AY m.175 Usulü ve Sınırları

Sayfa yükleniyor

Hukuki Niteliği

"Anayasanın değiştirilmesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az üçte biri tarafından yazıyla teklif edilebilir. Anayasanın değiştirilmesi hakkındaki teklifler Genel Kurulda iki defa görüşülür." — Anayasa m.175/1

Anayasa değişikliği, tali kurucu iktidarın kullanımıdır; asli kurucu iktidardan farklı olarak hukuki sınırlamalara tabidir. Mevcut anayasal düzenin içinde, anayasal çerçeveye uyularak yapılan normatif güncelleme faaliyetidir. yürürlükteki Anayasa yürürlüğe girdiğinden bu yana 20'den fazla anayasa değişikliği gerçekleştirilmiştir.

Dayanak: Anayasa m. 175

Teklif Aşaması

Teklif yetkisi: TBMM üye tamsayısının en az 1/3'ü (200 milletvekili).
Teklif yazılı olarak verilir ve Anayasa Komisyonu'nda görüşülür.

Görüşme ve Oylama

Genel Kurul'da iki defa görüşülür.
İki görüşme arasında en az 48 saat ara verilir (ivedilikle görüşme yasağı).
Oylama gizli oy ile yapılır.

Kabul Yeter Sayıları ve Sonuçları

Kabul Oyu	Sonuç
3/5 ile 2/3 arası (360-399)	Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoylamasına sunabilir veya geri gönderebilir. Geri gönderirse TBMM 2/3 ile aynen kabul ederse zorunlu halkoylaması.
2/3 ve üzeri (400+)	Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoyuna sunabilir veya geri gönderebilir. Geri gönderirse TBMM 2/3 ile aynen kabul ederse Cumhurbaşkanı onaylamak veya halkoyuna sunmak zorundadır (ihtiyari halkoylaması).

Halkoylamasında geçerli oyların yarıdan fazlası kabul yönünde olmalıdır.

Değişikliğin Sınırları

Maddi Sınırlar — Değiştirilemez Hükümler

Anayasa m. 4 gereği ilk üç madde değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez:

Anayasa m. 1: Devletin şekli — Cumhuriyet.
Anayasa m. 2: Cumhuriyetin nitelikleri — demokratik, laik, sosyal, hukuk devleti.
Anayasa m. 3: Devletin bölünmez bütünlüğü, resmi dili, bayrağı, milli marşı, başkenti.

Çifte revizyon yasağı: Anayasa m. 4'ün kendisini değiştirerek ilk üç maddenin korumasını kaldırma girişimi doktrinde hakim görüşle hukuka aykırı sayılır — dolaylı olarak değiştirilemez hükümlerin korumasını ortadan kaldıracağından.

Şekli Sınırlar

Teklif yeter sayısı (1/3 — 200)
Görüşme usulü (iki görüşme + 48 saat ara)
Oylama yeter sayısı (en az 3/5 — 360)
Gizli oylama zorunluluğu

AYM Denetimi — Yalnızca Şekil

Anayasa m. 148/1 uyarınca Anayasa Mahkemesi, anayasa değişikliklerini yalnızca şekil bakımından denetleyebilir:

Teklif, görüşme ve oylama yeter sayılarına uyulup uyulmadığı.
İvedilikle görüşme yasağına riayet edilip edilmediği.
Gizli oy şartının karşılanıp karşılanmadığı.

Esas denetimi yapılamaz. Şekil denetimine ilişkin iptal davası açma süresi, Resmi Gazete'de yayımdan itibaren 10 gündür (Anayasa m. 149/3).

Kullanıcı Tarafından Yapılan Değişiklik Örnekleri

yürürlükteki Anayasa döneminin başlıca anayasa değişiklikleri:

1995: Başlangıç yumuşatıldı, siyasi haklar genişletildi, seçmen yaşı 18.
2001: Genel sınırlama sebepleri kaldırıldı; Anayasa m. 13 mevcut haline geldi.
2004: Ölüm cezası tamamen kaldırıldı; Anayasa m. 90/son ile temel hak andlaşmaları kanun çatışmasında üstün kılındı.
2007: Cumhurbaşkanı halk oyu ile seçilmeye başladı.
2010: Bireysel başvuru, HSYK yeniden yapılandırıldı.
2017: Parlamenter sistem → Başkanlık (Cumhurbaşkanlığı Hükümet) Sistemi.

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

Teklif: 1/3 (200 milletvekili); kabul: en az 3/5 (360).
İki görüşme + 48 saat ara (ivedilikle görüşme yasağı).
Gizli oy zorunlu.
3/5 ile 2/3 arası kabulde Cumhurbaşkanı geri gönderip TBMM aynen kabul ederse zorunlu halkoylaması.
AYM şekil denetimi: dava açma süresi 10 gün.
Değiştirilemez hükümler: Anayasa m. 1-2-3; teklif dahi edilemez.
Çifte revizyon yasağı: Anayasa m. 4'ün değiştirilmesi dolaylı olarak ilk üç maddeyi değiştirir — hukuka aykırı.
AYM esas denetimi yapamaz (Anayasa m. 148/1).

Anayasa Değişikliği Nedir?

Tanım

Detaylı Açıklama

Kaynaklar

İlgili İçerikler

Anayasa Değişikliği Nedir?

Tanım

Detaylı Açıklama

Hukuki Niteliği

Teklif Aşaması

Görüşme ve Oylama

Kabul Yeter Sayıları ve Sonuçları

Değişikliğin Sınırları

Maddi Sınırlar — Değiştirilemez Hükümler

Şekli Sınırlar

AYM Denetimi — Yalnızca Şekil

Kullanıcı Tarafından Yapılan Değişiklik Örnekleri

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

Kaynaklar

İlgili İçerikler

Hukuki Niteliği

Teklif Aşaması

Görüşme ve Oylama

Kabul Yeter Sayıları ve Sonuçları

Değişikliğin Sınırları

Maddi Sınırlar — Değiştirilemez Hükümler

Şekli Sınırlar

AYM Denetimi — Yalnızca Şekil

Kullanıcı Tarafından Yapılan Değişiklik Örnekleri

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

Tanım

Detaylı Açıklama

Kaynaklar

İlgili Terimler

İlgili İçerikler

Tanım

Detaylı Açıklama

Hukuki Niteliği

Teklif Aşaması

Görüşme ve Oylama

Kabul Yeter Sayıları ve Sonuçları

Değişikliğin Sınırları

Maddi Sınırlar — Değiştirilemez Hükümler

Şekli Sınırlar

AYM Denetimi — Yalnızca Şekil

Kullanıcı Tarafından Yapılan Değişiklik Örnekleri

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

Kaynaklar

İlgili Terimler

İlgili İçerikler

Hukuki Niteliği

Teklif Aşaması

Görüşme ve Oylama

Kabul Yeter Sayıları ve Sonuçları

Değişikliğin Sınırları

Maddi Sınırlar — Değiştirilemez Hükümler

Şekli Sınırlar

AYM Denetimi — Yalnızca Şekil

Kullanıcı Tarafından Yapılan Değişiklik Örnekleri

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar