AYM'nin İç Örgütlenme Modeli
"Anayasa Mahkemesi; Mahkeme Başkanı, iki başkanvekili, dört bölüm ve komisyonlardan oluşur. Mahkeme, iki bölüm ve Genel Kurul halinde çalışır." — Anayasa m. 149
Anayasa Mahkemesi yalnızca bir yargı mercii değil, birden çok yargılama işlevini farklı organlar aracılığıyla yürüten çok katmanlı bir kurumdur. Mahkeme; norm denetimi yapan Genel Kurul, günlük bireysel başvuru iş yükünü üstlenen iki Bölüm ve kabul edilebilirlik ön incelemesi yapan Komisyonlardan oluşur. Bu model, 2010 Anayasa Değişikliği ile getirilen bireysel başvuru kurumunun yarattığı iş yükünü sürdürülebilir kılmak amacıyla tasarlanmış ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile ayrıntılandırılmıştır.
Genel Kurul: Yapı ve Görevleri
Genel Kurul, Mahkeme Başkanı, iki Başkanvekili ve diğer üyeler dahil 17 asıl üyenin tamamından oluşur. Başkanın katılamadığı durumlarda kıdemli başkanvekili Genel Kurula başkanlık eder. Toplantı yeter sayısı 12, karar yeter sayısı ise kural olarak salt çoğunluktur; Anayasa m. 149 belirli davalarda nitelikli çoğunluk aramaktadır.
Genel Kurulun görev alanları:
- Anayasaya aykırılık denetimi: İptal davası ve anayasaya aykırılık itirazı yoluyla gelen norm denetimleri; şekil denetimi de dahil.
- Siyasi parti davaları: Parti kapatma davaları ve siyasi partilerin mali denetimi.
- Yüce Divan sıfatıyla yargılama: Yüce Divan olarak Cumhurbaşkanı, TBMM Başkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, yüksek mahkeme başkan ve üyeleri gibi anayasal sorumluları yargılama.
- İçtihat niteliğindeki bireysel başvurular: Pilot karar üretecek, içtihat değişikliği gerektiren veya ilkesel nitelikteki başvurular Bölümlerden Genel Kurula devredilebilir.
- AYM iç idaresi ve İçtüzük: Mahkemenin iç işleyişine dair kararlar.
Bölümler: Yapı ve Görevleri
Mahkeme, bireysel başvuruların hızlı ve nitelikli görülebilmesi için iki Bölüm halinde çalışır: Birinci Bölüm ve İkinci Bölüm. Her Bölüm, bir başkanvekilinin başkanlığında toplam yedi üyeden oluşur. Bölümlerin görev ve çalışma usulü İçtüzükle ayrıntılandırılır.
Bölümlerin ana işlevi bireysel başvuruların karara bağlanmasıdır. Bir Bölüm, önüne gelen başvuruda:
- İhlal kararı verebilir ve yeniden yargılama veya tazminat gibi giderim önlemleri öngörebilir.
- İhlal olmadığına karar verebilir.
- Kabul edilemezlik kararı ile başvuruyu esastan incelemeksizin reddedebilir (açıkça dayanaktan yoksunluk, süresinde yapılmama, başvuru yollarının tüketilmemiş olması gibi sebeplerle).
- Genel Kurula sevk kararı verebilir — başvuru içtihat değişikliği, ilkesel nitelik veya Bölümler arası içtihat birliği sağlama gerekçesiyle Genel Kurula taşınır.
Bölüm kararları kural olarak üye tam sayısının salt çoğunluğuyla alınır. Üyeler arasında oylama eşitliği halinde Bölüm Başkanvekilinin bulunduğu taraf üstün sayılır.
Komisyonlar: Kabul Edilebilirlik Ön İncelemesi
Komisyonlar, her Bölümün altında çalışan ve kabul edilebilirlik ön incelemesini yürüten üçer üyeli birimlerdir. Komisyonlar şu kararları oybirliği ile verebilir:
- Açık kabul edilemezlik kararı — başvurunun süresinde yapılmaması, konu, kişi veya yer bakımından yetkisizlik, açıkça dayanaktan yoksunluk gibi hallerde.
- Esasa girmeden ret — başvurunun açıkça temelsiz olduğu hallerde.
Komisyon oybirliği sağlayamazsa dosya Bölüme iletilir. Bu mekanizma, yıllık on binlerle ifade edilen başvuru hacminin içtihat üretimini yavaşlatmadan süzülmesini sağlar ve AİHM'nin tek hakim inceleme usulüne kavramsal olarak benzer bir filtre işlevi görür.
Oylama ve Karar Nisapları
AYM'nin üç ayrı nisap rejimi vardır:
- Salt çoğunluk kuralı: Genel Kurul ve Bölümlerde çoğu karar tip için geçerlidir.
- 2/3 nitelikli çoğunluk: Anayasa değişikliklerinin iptali, siyasi parti kapatma ve Devlet yardımından yoksun bırakma, Yüce Divan sıfatıyla verilen kararlar gibi en ağır yaptırımları içeren işlemlerde aranır. Anayasa m. 149/3 bu çoğunluğu emreder.
- Oybirliği: Komisyonların kabul edilemezlik kararları için gerekir; sağlanamazsa dosya Bölüme devredilir.
Bu üç katmanlı rejim, hak ihlali kararlarının kolaylıkla verilebilmesini, en yıkıcı nitelikteki kararların ise geniş bir konsensüsle alınmasını sağlayan dengeyi kurar.
Raportör ve Tetkik Hakimleri
AYM'nin yargılama kapasitesini destekleyen önemli bir teknik kadro raportör hakimler ve tetkik hakimleridir. Raportörler, Genel Kurul ve Bölümlere sevk edilmiş dosyalar hakkında ön inceleme yaparak müzakereye hazırlık raporlarını sunar; tetkik hakimleri Komisyonlarda kabul edilebilirlik ön incelemesini hazırlar. Bu kadro sayesinde üyeler karar müzakerelerine odaklanabilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- 17 asıl üye: AYM üye sayısı 2010 Anayasa Değişikliği ile 11 asıl + 4 yedekten 17 asıl üyeye çıkarıldı; yedek üyelik kaldırıldı.
- Genel Kurul toplantı nisabı: 12 üye; karar nisabı kural olarak salt çoğunluk.
- 2/3 nitelikli çoğunluk halleri: Anayasa değişikliği iptali, siyasi parti kapatma ve Devlet yardımından yoksun bırakma, Yüce Divan sıfatıyla verilecek kararlar (Anayasa m. 149/3).
- Bölüm sayısı: İki bölüm (Birinci ve İkinci); her biri 7 üye + Başkanvekili başkanlığında çalışır.
- Komisyon oybirliği: Kabul edilemezlik kararı için oybirliği şarttır; oybirliği yoksa dosya Bölüme devredilir.
- Bölümden Genel Kurula sevk: İçtihat değişikliği, ilkesel nitelik veya Bölümler arası içtihat birliğini sağlama gerekçeleriyle mümkündür.
- Siyasi parti kapatma: Parti kapatma davaları münhasıran Genel Kurulun görev alanıdır; Bölümler bakamaz.
- Pilot kararlar: Pilot karar verilebilmesi için dosyanın Bölümden Genel Kurula sevki usulü geçerlidir; Bölümler tek başına pilot karar veremez.
- Yüce Divan sıfatı: Cumhurbaşkanı, TBMM Başkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, yüksek mahkeme başkan ve üyeleri AYM'de Yüce Divan sıfatıyla yargılanır; yargılama Genel Kurulda görülür.