Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliklerinden birinin çeşitli sebeplerle boşalması hâlinde, yasama döneminin kalan süresi için yapılan seçim ara seçim adıyla bilinir. Anayasa m.78 bu kurumun şartlarını ayrıntılı biçimde düzenler. Hâkimlik sınavında 30 ay ve %5 eşikleri sıkça test edilen nüanslardır.
Anayasa m.78: Ara Seçim Üç Temel Kural
Kural 1: Yasama Döneminde Bir Defa
Her yasama döneminde ancak bir defa ara seçim yapılabilir. Bu kural, sık sık seçim yaparak yasama faaliyetinin aksamasını önleme amacındadır.
Kural 2: Genel Seçimden 30 Ay Geçmeden Yapılamaz
Genel seçimden itibaren 30 ay geçmedikçe ara seçime karar verilemez. Bu kural, seçimden sonra ilk iki buçuk yılda normal yasama sürecinin kesintisiz devam etmesini sağlar.
Kural 3: %5 Boşalma Eşiğinde Zorunluluk
Ancak boşalan milletvekili sayısı Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayısının yüzde beşini bulduğu hâllerde, üç ay içinde ara seçim yapılması zorunludur. 600 üye üzerinden bu 30 milletvekilinin boşalması demektir.
Genel Seçime Bir Yıl Kala İstisna
Genel seçime bir yıl kala ara seçim yapılamaz. Bu kural, genel seçime çok yaklaşan bir dönemde ara seçim yaparak seçmen iradesinin iki kere yakın zamanda test edilmesinin önüne geçer.
Milletvekilliğinin Boşalma Sebepleri
Ara seçimin konusu olan boşalmalar şu sebeplerden biriyle doğar:
- Ölüm — en sık karşılaşılan sebep
- İstifa — milletvekilinin kendi iradesiyle görevi bırakması
- Mahkûmiyet — Milletvekili seçilme yeterliliği'ni kaybettiren kesinleşmiş mahkûmiyet
- Milletvekilliğinin düşürülmesi — m.84 uyarınca bağdaşmayan işler veya diğer nedenlerle düşürme kararı
- Bakanlık ataması (2017 öncesi) — artık geçerli değil
- Cumhurbaşkanlığına seçilme — milletvekilliği kendiliğinden sona erer
Ara seçim genel seçimde uygulanan seçim sistemi kurallarına göre yapılır. Yüksek Seçim Kurulu seçim takvimini ve oylama usulünü belirler. Seçim barajı ara seçimde de uygulanır; ancak ülke genelinde tek seçim çevresi olmadığı için tek bir seçim çevresinde yapılan ara seçimde baraj fiilen devreye girmez.
Ara seçim, seçimlerin yenilenmesi ile karıştırılmamalıdır. Secimlerin yenilenmesi TBMM'nin toptan yenilenmesidir (m.116); ara seçim ise sadece boşalan koltukların doldurulmasıdır. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile seçim yenilenmesi kararı ara seçim değil genel seçimdir.
Parti İlişkisi ve Bağımsız Adaylar
Ara seçimde siyasi partiler aday gösterebilir; bağımsız aday da katılabilir. Ara seçim sonunda kazanan aday kalan yasama dönemi için milletvekili olur. TBMM seçimlerinin geriye bırakılması istisnai durumlarda ara seçim takvimini de etkileyebilir.
Seçim Çevresi
Ara seçim yalnızca boşalan koltuğun ait olduğu seçim çevresinde yapılır. Bu, genel seçimden farklı bir özelliktir; genel seçim ülke genelinde eş zamanlıdır. Ara seçimin sadece belirli seçim çevrelerinde yapılması bazı bölgelerde seçmen katılım oranının düşmesine sebep olabilir.
Güncel Uygulama: 2017 Sonrası Değişiklikler
2017 Anayasa değişikliği ara seçim kurumunu doğrudan değiştirmemiştir; ancak yasama-yürütme ilişkilerinin değişmesiyle ara seçimin siyasi anlamı dönüşmüştür. Bakanlık ataması sebebiyle milletvekilliği sona ermesi kalktığı için boşalma sebepleri azalmış; ara seçim ihtiyacı daha nadir ortaya çıkar hâle gelmiştir. Başkanlık sistemi — Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi bu etkiyi yaratmıştır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Anayasa m.78: Yasama döneminde bir defa, 30 ay geçmeden yapılamaz, %5 boşalmada 3 ay içinde zorunlu.
- %5 eşiği: TBMM üye tam sayısının %5'i = 600 üzerinden 30 milletvekilinin boşalması.
- 1 yıl istisna: Genel seçime 1 yıl kala ara seçim yapılamaz.
- 3 ay mecburiyet: %5 boşalmada üç ay içinde seçim zorunludur.
- Boşalma sebepleri: Ölüm, istifa, mahkûmiyet, m.84 düşürme, CB seçilme.
- Seçim çevresi: Sadece boşalan koltuğun çevresinde yapılır, ülke geneli değildir.
- Seçim yenilenmesi farkı: Ara seçim boşalan koltukları, seçim yenilenmesi tüm TBMM'yi kapsar.
- Aynı kurallar: Yüksek Seçim Kurulu genel seçim kurallarını uygular.