"Yüksek Sözleşmeci Taraflarca işbu Sözleşme ve protokollerinde üstlenilen taahhütlere uyulmasını sağlamak için, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kurulur." — AİHS m.19
AİHM, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında 1959'da kurulmuştur. 1998 yılında yürürlüğe giren 11 No'lu Protokol ile eski yapı (Komisyon + Mahkeme) tek ve daimi bir Mahkeme'ye dönüştürülmüştür.
Yapısı
Daire ve Büyük Daire
AİHM, üye devlet sayısı kadar hâkimden (46) oluşur. Davalar tek hâkimli komiteler, üç hâkimli komiteler, yedi hâkimli Daireler veya 17 hâkimli Büyük Daire tarafından görülür.
Genel Kurul
Mahkeme'nin başkanı ve ek organları Genel Kurul tarafından seçilir. Hâkimleri ise Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi seçer.
Dava Türleri
Bir AİHS tarafı devletin yargı yetkisine tabi olan kişiler, iç hukuk yollarını tüketmek kaydıyla doğrudan AİHM'e başvurabilir. Bu, bireylerin uluslararası yargı organına doğrudan ulaşabildiği en önemli mekanizmadır.
Devletlerarası Başvuru (AİHS m. 33)
Bir taraf devlet, başka bir taraf devletin AİHS'i ihlal ettiğini ileri sürerek AİHM'e başvurabilir. Bu yol seyrek kullanılır.
Danışma Görüşü
AİHM, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi'nin talebi üzerine Sözleşme'nin yorumu hakkında danışma görüşü verebilir.
Karar Türleri
- Kabul edilemezlik kararı: Başvuru usulî veya asgari içerik koşullarını karşılamıyorsa.
- Esastan karar: İhlal var veya yok tespiti; ihlal varsa adil tazmin hükmü.
- Pilot karar: Yapısal sorun tespit edilen durumda genel tedbir çağrısı ile birlikte karar.
- Dostane çözüm: Taraflar arasında uzlaşıyla karar.
Kararların Bağlayıcılığı
AİHS m. 46 uyarınca AİHM kararları taraf devletler için bağlayıcıdır. Uygulamanın denetimi Bakanlar Komitesi tarafından yapılır.
Türkiye ve AİHM
Türkiye 1987'de bireysel başvuru hakkını, 1990'da zorunlu yargı yetkisini tanımıştır. O tarihten itibaren AİHM önünde Türkiye en çok dava açılan ülkeler arasındadır.
AYM Bireysel Başvuru ile İlişki
AYM bireysel başvuru sistemi 2012'de kurulduktan sonra AİHM'e başvurmadan önce iç hukuk yolu olarak tüketilmesi gereken bir yol hâline gelmiştir. Başvuru yollarının tüketilmesi kuralı bu sırayı şart koşar.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Merkez: Strazburg.
- Kuruluş: 1959; reform: 1998 (11 No'lu Protokol).
- Türkiye: bireysel başvuru 1987, zorunlu yargı 1990.
- Sıra: iç hukuk → AYM bireysel başvuru → AİHM.
- Başvuru süresi: iç hukuk yolları tüketildikten sonra dört ay (15 No'lu Protokol).
- Fark: AİHM bir yargı organıdır; İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ve BM Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi gibi küresel metinlerin denetimi BM İnsan Hakları Komitesi tarafından yürütülür.
- Usul Sonucu: Türkiye'de AİHM kararları yargılamanın yenilenmesi sebebi olarak CMK ve HMK'da yer alır; Anayasa m. 90/5 insan hakları antlaşmalarına kanun üstü iç hukuk değeri verir.