Anayasa Hukuku
Anayasa Yargısı Nedir?
Tanım
Kanunların ve diğer yasama işlemlerinin anayasaya uygunluğunun yargısal yolla denetlenmesi sistemidir. Türkiye'de bu denetim Anayasa Mahkemesi tarafından gerçekleştirilir.
Sayfa yükleniyor
Kanunların ve diğer yasama işlemlerinin anayasaya uygunluğunun yargısal yolla denetlenmesi sistemidir. Türkiye'de bu denetim Anayasa Mahkemesi tarafından gerçekleştirilir.
Anayasa Mahkemesi
Kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin anayasaya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan en yüksek yargı organıdır (AY m.148). On beş üyeden oluşur.
Kanunların Anayasaya Uygunluğu Denetimi
Kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunun Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenmesidir (AY m.148). Soyut ve somut norm denetimi olarak ikiye ayrılır.
Anayasa yargısı, anayasanın üstünlüğü ilkesinin fiilen uygulanmasını sağlayan yargısal denetim mekanizmalarının bütününü ifade eder. Bu kavram, yasama organının çıkardığı kanunların ve diğer bazı normların anayasaya uygunluğunun bağımsız bir yargı organı tarafından denetlenmesi esasına dayanır. Türk hukuk sisteminde anayasa yargısı, Anayasa Mahkemesi (AYM) eliyle yürütülmektedir.
Anayasa yargısının temel amacı, devlet iktidarını anayasal sınırlar içinde tutmak, temel hak ve özgürlüklerin korunmasını güvence altına almak ve hukuk devleti ilkesinin yaşama geçirilmesini sağlamaktır. Modern anayasacılık anlayışında anayasa yargısı, demokratik sistemin vazgeçilmez bir unsuru olarak kabul edilmektedir.
Türkiye'de anayasa yargısı ilk kez 1961 Anayasası ile kurumsal bir yapıya kavuşmuş, 1982 Anayasası ile devam ettirilmiş ve 2010 anayasa değişiklikleriyle bireysel başvuru hakkının eklenmesiyle önemli ölçüde genişletilmiştir.
Anayasa yargısının temel anayasal dayanağı, 1982 Anayasası'nın "Anayasa Mahkemesi" başlıklı 146-153. maddeleridir. Bu maddeler, mahkemenin kuruluşunu, üye yapısını, görev ve yetkilerini, çalışma usullerini ve kararlarının niteliğini düzenlemektedir.
Ayrıca AY m.11 (anayasanın bağlayıcılığı ve üstünlüğü) anayasa yargısının felsefi temelini oluşturmaktadır.
Türk anayasa yargısı şu temel işlevleri yerine getirir:
AYM, kararlarında anayasa yargısının sınırlarını ve kapsamını sürekli olarak belirlemiştir. Mahkeme, "anayasallık bloğu" kavramını benimseyerek, denetimde yalnızca anayasa metnini değil, anayasanın ruhunu, temel ilkeleri ve uluslararası insan hakları standartlarını da göz önünde bulundurmaktadır.
Mahkemenin önemli içtihatlarından biri, yerindelik denetimine girmeme ilkesidir. AYM, kanunların anayasaya uygunluğunu denetlerken yasama organının takdir yetkisine müdahale etmemekte, yalnızca anayasaya aykırılık bulunup bulunmadığını tespit etmektedir. AY m.148/4 açıkça "Kanunların şekil bakımından denetlenmesi, son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı hususu ile sınırlıdır" hükmünü içermektedir.
2010 değişikliğiyle eklenen bireysel başvuru hakkı, anayasa yargısının kapsamını önemli ölçüde genişletmiştir. Bu değişiklikle AYM, yalnızca norm denetimi yapan bir mahkeme olmaktan çıkarak, somut hak ihlallerini de inceleyen bir insan hakları mahkemesi işlevi kazanmıştır.
| Özellik | Anayasa Yargısı | Adli Yargı | İdari Yargı |
|---|---|---|---|
| Denetim konusu | Kanunlar, CBK, İçtüzük | Özel hukuk ve ceza uyuşmazlıkları | İdari işlem ve eylemler |
| Denetim ölçüsü | Anayasa | Kanunlar ve özel hukuk kuralları | Anayasa, kanun, idare hukuku |
| Başvuru yolları | İptal davası, itiraz yolu, bireysel başvuru | Dava ve kanun yolları | İptal ve tam yargı davaları |
| Karar etkisi | Herkes için bağlayıcı (erga omnes) | Taraflar arası (inter partes) | Genel veya bireysel |
| Temel organ | Anayasa Mahkemesi | Yargıtay | Danıştay |