Son güncelleme:
AYM Kararlarının Geriye Yürümezliği: AYM kararlarının geriye yürümezliği, Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararlarının kural olarak geçmişteki işlem ve kazanılmış haklara etki etmemesidir. Anayasa m. 153/2 bu ilkeyi açıkça düzenler. Amaç, hukuki güvenliği ve tamamlanmış işlemlerin sağlamlığını korumaktır. Ceza hukukunda lehe uygulama ve bireysel başvuru bağlamında somut davaya etki gibi istisnalar mevcuttur.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Geriye Yürümezlik İlkesi
Geriye yürümezlik ilkesi, hukuk kurallarının yürürlüğe girdikleri tarihten önceki olgulara uygulanamayacağını ifade eden anayasal ilkedir. Hukuk devleti ve hukuki güvenlik ilkesinin zorunlu sonucudur. Bireyin mevcut hukuka göre davranışını planladığı gerçeğinden hareketle, sonradan çıkan kuralın geçmiş işlemleri aleyhe biçimde etkilememesini güvence altına alır.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Bireysel Başvuru
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (Anayasa m. 148/3). 2010 Anayasa değişikliği ile getirilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başlamıştır. AİHM öncesi tüketilmesi gereken iç hukuk yolu sayılır; AYM bu yolla norm iptal edemez.
Kazanılmış Haklar
Kazanılmış haklar, bireylerin yürürlükteki hukuk kurallarına uygun biçimde elde ettikleri ve sonradan çıkarılan düzenlemelerle ihlal edilemeyecek hukuki konumlardır. Hukuk devletinin alt unsuru olarak hukuki güvenlik ilkesinden türer. Yeni kanunun geriye yürümesini ve birey aleyhine bozucu etki yaratmasını engeller; bireyin hukuka duyduğu güveni korumanın normatif ifadesidir.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK), 2017 Anayasa değişikliğiyle getirilen, Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkardığı normatif işlemdir (Anayasa m. 104/17). Temel hak ve özgürlükler, kişi hakları-ödevleri ve siyasi haklar CBK ile düzenlenemez. Kanunla açıkça düzenlenen konularda CBK çıkarılamaz; kanun-CBK çatışmasında kanun üstündür. Anayasa Mahkemesinin denetimine tabidir. Kanun Hükmünde Kararname (KHK) sisteminin yerini almıştır.
Hukuki Güvenlik İlkesi
Hukuki Güvenlik İlkesi, hukukun bireyler için öngörülebilir, açık ve istikrarlı olması, kişilerin hukuki işlemlerinde mevcut hukuk düzenine güvenerek hareket edebilmelerini sağlayan güvencelerin anayasal olarak korunmasını ifade eden hukuk devletinin temel alt ilkelerinden biridir; 1982 Anayasası m.2'deki hukuk devleti ilkesinin zorunlu sonucu olarak Anayasa Mahkemesi içtihadında sıkça uygulanır. Belirlilik, geriye yürümezlik ve kazanılmış haklar doktrini somut araçlarıdır.
İptal Kararı (AYM)
İptal kararı, Anayasa Mahkemesi'nin anayasaya aykırı bulduğu bir kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya TBMM İçtüzüğü hükmünü yürürlükten kaldırdığı karardır. Kararlar genel olarak bağlayıcıdır ve Resmî Gazete'de yayımla hüküm doğurur. Kural olarak iptal kararları geriye yürümez, ileri etkilidir. Anayasa Mahkemesi yürürlüğe girmeyi en fazla bir yıl erteleyebilir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi
Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), yasama yetkisini Türk milleti adına kullanan, halk tarafından seçilen 600 milletvekilinden oluşan tek meclisli yasama organıdır (Anayasa m. 7, m.75). Kanun yapma, bütçe ve kesin hesap kabulü, hükümet denetimi, uluslararası andlaşmaları uygun bulma, savaş ilanı ve genel af çıkarma başta olmak üzere anayasayla verilen görevleri yürütür. 2017 değişikliğiyle cumhurbaşkanlığı sistemine geçişte güvenoylaması kaldırılmış, denetim araçları yeniden yapılandırılmıştır.
Yürürlüğün Durdurulması
Yürürlüğün durdurulması, Anayasa Mahkemesi'nin iptal davası veya anayasaya aykırılık itirazı yoluyla önüne gelen bir normun esas hakkında karar verilinceye kadar uygulanmasını askıya almasıdır. Olası iptal kararının etkisinin yetmeyeceği acil hâllerde verilir. Karar Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte hüküm doğurur ve devlet organlarını bağlar. Geçici koruma niteliğindedir; norm esasta aklanırsa yürürlüğe tekrar döner.
Hukuk Devleti
Hukuk Devleti, devletin tüm organ ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin keyfi müdahaleye karşı anayasal güvence altında olduğu ve idarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu anayasal devlet modelidir; 1982 Anayasası m.2 Türkiye Cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayar ve m.4 ile değiştirilemez kapsamındadır. Anayasanın üstünlüğü, temel hakların güvencesi ve yargısal denetim temel unsurlarıdır.
Anayasa m. 153/2 şöyle der: "Kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar." Hüküm hem yayım tarihi hem geriye yürümezlik yönü taşır.
Bu düzenleme hukuk devleti ilkesinin ve hukuki güvenlik ilkesinin somut uygulamasıdır.
Yürürlükteki kanuna dayanarak yapılan işlemler ve oluşan hukuki durumlar, sonradan o kanunun iptali ile geriye dönük bozulmaz. Kazanılmış haklar ilkesi doğrudan işler.
Geçmişe etkili iptal, işlem güvenliğini tehdit eder. Milyonlarca kişiyi etkileyen kanunların geriye yürütülmesi pratikte uygulanamayacak sonuçlar doğurabilir.
Sürekli geriye dönük düzeltme, hukuk sistemine güveni zayıflatır. İleri etkililik bu riski azaltır.
Bir ceza normu iptal edilir ve bu iptal sanık lehine sonuç verirse, kesinleşmiş hükümler için bile yeniden yargılama yolu açılabilir (CMK m. 311). Bu istisna geriye yürümezlik ilkesinin ceza hukukundaki lehe uygulama kuralıyla paraleldir.
Bireysel başvuruda tespit edilen ihlal, somut davada yeniden yargılama kararıyla gerçekte geriye etki doğurabilir. Ancak bu, iptalin genel geriye yürüyüşü değil; somut davada ihlalin giderilmesidir.
AYM, istisnaî hâllerde iptalin etkisini zamanda belirli bir noktaya çekebilir (örneğin eş zamanlı başka normların da etkilenmesini önlemek için).
İptal kararı, yürürlüğe girişin en fazla bir yıl ertelenmesine olanak tanır. Bu, iptalin ileri bir tarihte yürürlüğe girmesi demektir; geriye yürümezlikten farklı bir mekanizmadır.