Anayasa Mahkemesi üyelerinin seçimi ve görev süresi, 1982 Anayasası m.146 ve 147 hükümlerinde düzenlenen ve mahkemenin kurumsal meşruiyet temelini belirleyen anayasal üye rejimidir. Rejim, 2010 Anayasa değişikliği ile 11 asıl + 4 yedek üye yapısından 15 asıl üye yapısına geçirilmiş; aday kaynakları çeşitlendirilmiş ve görev süresi sınırsız süreden on iki yıl tek döneme indirilerek Venedik Komisyonu standartlarına yaklaştırılmıştır.
Üye Sayısı ve Ataayıcı Organların Payı
Anayasa m.146/1 uyarınca Anayasa Mahkemesi on beş üyeden kuruludur. Bu üyelerin üçü Türkiye Büyük Millet Meclisi, on ikisi Cumhurbaşkanı tarafından seçilir. TBMM payı 2010 öncesinde yoktu; değişiklik yasamaya sınırlı da olsa doğrudan bir atama yetkisi tanımış, temsili demokrasi unsurunu anayasa yargısı kompozisyonuna taşımıştır.
TBMM Tarafından Seçilen Üç Üye
TBMM nin seçtiği üç üye belirli havuzlardan gelir: iki üye Sayıştay Genel Kurulu tarafından önerilen adaylar arasından, bir üye baro başkanlarının kendi aralarında seçerek önerdiği serbest avukat adaylar arasından Genel Kurul da gizli oyla seçilir. İlk turda üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu aranır; bulunamazsa ikinci turda üye tam sayısının salt çoğunluğu, üçüncü turda katılanların çoğunluğu yeterlidir. Bu aşamalı çoğunluk, kuvvetler ayrılığı gerekleriyle yasama iradesinin blokajsız yansıtılması dengesini gözetir.
Cumhurbaşkanı Tarafından Seçilen On İki Üye
Cumhurbaşkanı, farklı kaynaklardan gösterilen adaylar arasından on iki üyeyi seçer: Yargıtay ve Danıştay Genel Kurullarının kendi üyeleri arasından gösterdikleri adaylar, Yükseköğretim Kurulu tarafından hukuk, iktisat ve siyasal bilimler öğretim üyeleri arasından önerilen adaylar, üst kademe yöneticiler, serbest avukatlar, birinci sınıf hâkim ve Cumhuriyet savcıları ile en az beş yıl Anayasa Mahkemesi raportörlüğü yapmış hukukçular. Çok kaynaklı yapı, mahkemenin meslek ve uzmanlık kompozisyonunun yargı dışı alanları da kapsamasını sağlar.
Üye Olma Koşulları ve Kırk Beş Yaş Şartı
Üye olmak için kırk beş yaşını doldurmuş olmak şarttır. Yükseköğretim kaynaklı adaylar için profesör veya doçent unvanı, diğer kaynaklar için ilgili meslekte en az yirmi yıl fiilî görev aranır. Kısıtlılık, memnu haklara iade görmemiş mahkûmiyet veya görev engelleri bulunmamalıdır. Üyeler göreve başlamadan yemin ederler; yemin metni bağımsızlık, tarafsızlık ve Anayasa ya bağlılığa atıf içerir. Yemin formülünün anayasal bir gereklilik olması, yargı bağımsızlığı teminatını yinelemektedir.
Görev Süresi: On İki Yıl Tek Dönem Kuralı
Üyeler on iki yıl görev yaparlar ve bir kimse iki kez üye seçilemez. Görevin bitiminden önce altmış beş yaşını dolduran üyenin görevi zorunlu emeklilik ile sona erer. Tek dönem kuralı, yeniden seçim beklentisinin üye üzerinde yaratacağı dış etkiyi bertaraf ederek hukuk devleti ilkesine kurumsal güvence katar. Göreve başlama tarihi ve sona erme resmi gazetede yayım ile duyurulur.
Başkan Seçimi ve Görev Dağılımı
Başkan ve iki Başkanvekili, üyeler arasından gizli oyla dört yıl süre için seçilir. Süresi biten Başkan yeniden seçilebilir; ancak üye sıfatıyla on iki yıllık toplam süre sınırı her halde geçerlidir. Başkanın görev dağılımı AYM Genel Kurul ve Bölümler yapısı içinde içtüzüksel düzenlemeye bağlıdır ve mahkemenin günlük işleyişini koordine eder.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Sayı ve pay: 15 üye; üçü TBMM, on ikisi Cumhurbaşkanı seçer — 2010 öncesi TBMM nin atama yetkisi yoktu.
- Yaş alt sınırı ve zorunlu emeklilik: Alt sınır 45; 65 yaş ile görev kendiliğinden sona erer.
- On iki yıl, tek dönem: Yeniden seçilme yoktur; soru kalıbı "yeniden seçilebilir mi?" şeklinde sık test edilir.
- Aday kaynakları: Yargıtay, Danıştay, öğretim üyeleri, avukatlar, birinci sınıf hâkimler, AYM raportörleri (CB); Sayıştay ve barolar (TBMM) — hangi kaynağın hangi organa ait olduğu kritiktir.
- Yemin zorunludur: Göreve başlamadan Anayasa m.146 son fıkradaki formüle göre yemin edilir.
- Başkanlık 4 yıl: Başkan ve iki Başkanvekili dört yıl için seçilir; yeniden seçilme mümkündür (12 yıllık üye süresi saklı kalmak kaydıyla).