27 Mayıs 1960 askeri müdahalesi sonrasında Kurucu Meclis tarafından hazırlanan ve 9 Temmuz 1961 halkoylamasıyla kabul edilen Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'dır. Çoğulcu demokrasi, iki meclisli yasama ve güçlü yargı denetimi ile karakterize edilir.
1982 Anayasası
12 Eylül 1980 askeri müdahalesi sonrasında Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasıyla kabul edilen Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde otoriteyi öne çıkaran yapısı, sonraki değişikliklerle önemli ölçüde dönüşmüştür.
Anayasa Mahkemesi
Kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin anayasaya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan en yüksek yargı organıdır (AY m.148). On beş üyeden oluşur.
1961 Anayasası, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından hazırlanmış ve Türkiye'nin anayasal tarihinde özgürlükçü bir dönüm noktası olarak kabul edilmektedir. 1924 Anayasası'nın çoğunlukçu demokrasi anlayışının yarattığı sorunlar, özellikle 1950-1960 döneminde yaşanan siyasi gerginlikler, yeni bir anayasa ihtiyacını doğurmuştur. Demokrat Parti iktidarının otoriter uygulamaları, basın özgürlüğünün kısıtlanması ve muhalefet üzerindeki baskılar, askeri müdahalenin gerekçeleri arasında gösterilmiştir.
Anayasa, Milli Birlik Komitesi (MBK) ve halk tarafından seçilen Temsilciler Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlanmıştır. Kurucu Meclis'in iki kanatlı yapısı, anayasa yapım sürecine hem askeri hem sivil iradenin katılımını sağlamıştır. Hazırlık sürecinde İstanbul ve Ankara üniversitelerinden iki ayrı anayasa taslağı istenmiş, bu taslaklar sentezlenerek nihai metin oluşturulmuştur. 9 Temmuz 1961'de yapılan halkoylamasında %61,7 oranında kabul edilerek yürürlüğe girmiştir.
1961 Anayasası, Türk anayasal tarihinde ilk ve tek kez çift meclisli bir yasama organı kurmuştur. Türkiye Büyük Millet Meclisi; Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu olmak üzere iki kanattan oluşuyordu. Millet Meclisi genel oyla seçilen milletvekillerinden, Cumhuriyet Senatosu ise seçilmiş ve tabii senatörlerden meydana geliyordu. Tabii senatörler arasında eski cumhurbaşkanları ve MBK üyeleri yer almaktaydı. Bu yapı, yasama sürecinde bir denge ve denetim mekanizması oluşturmayı amaçlıyordu.
1961 Anayasası, temel hak ve özgürlükler konusunda son derece ileri bir düzenleme getirmiştir. "İnsan haklarına dayanan devlet" ilkesi anayasal düzeyde ilk kez benimsenmiştir. Temel haklar, tabii hak anlayışı çerçevesinde düzenlenmiş ve hakların özüne dokunulamayacağı güvencesi sağlanmıştır. Sosyal ve ekonomik haklar ilk defa anayasal güvenceye kavuşturulmuş, sendika kurma hakkı, toplu sözleşme ve grev hakkı tanınmıştır.
Anayasa'nın 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyeti'nin "sosyal bir hukuk devleti" olduğu açıkça belirtilmiştir. Bu ilke doğrultusunda devlete, bireylerin maddi ve manevi varlığını geliştirmek için gerekli koşulları hazırlama ödevi yüklenmiştir. Toprak reformu, kooperatifçiliğin desteklenmesi, çalışanların korunması gibi sosyal devlet gerekleri anayasal düzeyde düzenlenmiştir.
1961 Anayasası'nın en önemli yeniliklerinden biri Anayasa Mahkemesi'nin kurulmasıdır. Bu kurum aracılığıyla kanunların anayasaya uygunluğunun yargısal denetimi ilk kez sistematik olarak mümkün hale gelmiştir. Ayrıca yargı bağımsızlığını güvence altına almak amacıyla Yüksek Hâkimler Kurulu oluşturulmuştur. Hâkimlerin özlük işlerinin yürütme organından bağımsız bir kurul tarafından yürütülmesi, yargı bağımsızlığının önemli bir teminatı olmuştur.
1961 Anayasası, özgürlükçü yapısına rağmen siyasi istikrarsızlıklara zemin hazırladığı gerekçesiyle eleştirilmiştir. 1971 muhtırasının ardından yapılan değişikliklerle temel hak ve özgürlükler alanında önemli kısıtlamalar getirilmiştir. 12 Eylül 1980 askeri müdahalesi ile birlikte anayasa askıya alınmış ve yerini 1982 Anayasası'na bırakmıştır. Bununla birlikte 1961 Anayasası, Türk anayasa hukuku doktrininde "özgürlükçü anayasa" modeli olarak önemini korumakta ve günümüzde hâlâ karşılaştırmalı anayasa çalışmalarında referans alınmaktadır.