Son güncelleme:
Aktif Seçme Hakkı: Aktif seçme hakkı, vatandaşların siyasi seçimlerde oy kullanma hakkıdır. Seçme ve seçilme hakkının bireysel olarak oy kullanma boyutudur. Anayasa m. 67 ile güvence altındadır; "on sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya bir siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir". Genel, eşit, gizli, tek dereceli, serbest ilkelerine dayanır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM)
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Strazburg merkezli ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin uygulanmasını denetleyen uluslararası yargı organıdır. 1959'da kurulmuş, 11 No'lu Protokol ile 1998'de tek daimi mahkemeye dönüşmüştür. Bireysel başvuru ve devletlerarası başvuru üzerine karar verir; kararları taraf devletler için bağlayıcıdır. Türkiye 1987'den beri bireysel başvuru yetkisini tanımaktadır.
Seçme ve Seçilme Hakkı
Seçme ve seçilme hakkı, vatandaşların kamu iradesinin oluşumuna sandıkta oy vererek katılması (aktif) ve seçilmek üzere aday olabilmesi (pasif) biçiminde iki boyutlu olarak kullanılan siyasi bir temel haktır. Anayasa m. 67 ile güvence altına alınmış, AİHS Ek Protokol 1 m.3 serbest seçim hakkı çerçevesinde uluslararası denetime tabi kılınmıştır. Aktif statü hakkı olarak [katılma hakları] grubunda yer alır ve yalnızca Türk vatandaşlarınca kullanılabilir.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Bireysel Başvuru
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (Anayasa m. 148/3). 2010 Anayasa değişikliği ile getirilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başlamıştır. AİHM öncesi tüketilmesi gereken iç hukuk yolu sayılır; AYM bu yolla norm iptal edemez.
Cumhurbaşkanı Seçimi
Cumhurbaşkanı seçimi, halk tarafından doğrudan, eşit, genel oyla, gizli oy ve açık sayım esaslarına göre yapılan seçimdir. Anayasa m. 101-102 uyarınca görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem. Aday olmak için 40 yaş, yükseköğrenim ve milletvekili seçilme yeterliliği aranır. İki turlu sistem uygulanır: birinci turda salt çoğunluk sağlanamazsa en yüksek iki aday arasında ikinci tur yapılır. Seçimin güvenliğini Yüksek Seçim Kurulu denetler.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Genel Oy İlkesi
Genel Oy İlkesi, seçmenlik hakkının servet, eğitim, cinsiyet, ırk, dil, din, sosyal sınıf gibi kriterlere bağlanmaksızın belirli bir yaşı doldurmuş ve seçim ehliyetine sahip tüm yurttaşlara tanınmasını ifade eden, çağdaş demokratik seçim sistemlerinin temel anayasal ilkesidir; 1982 Anayasası m.67 uyarınca seçimler serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy esaslarına göre yapılır. Türkiye'de kadın oyu 1930 yerel ve 1934 milletvekili, seçme yaşı günümüzde 18'dir.
Siyasi Parti
Siyasi parti, ortak siyasal amaçları gerçekleştirmek için örgütlenmiş, seçimlere katılıp kamusal iktidarı kullanmayı hedefleyen ve anayasaya göre demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsuru sayılan özel tüzel kişilerdir. Anayasa m. 68 ile kurulma hakkı, m.69 ile denetim ve kapatma rejimi düzenlenmiştir; 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu ve AİHS m.11 dernek özgürlüğü çerçevesinde yapılanır ve [militan demokrasi] doktrini çerçevesinde özel koruma-sınırlama rejimine tabidir.
Milletvekili
Milletvekili, Türkiye Büyük Millet Meclisinde halkı temsilen yasama yetkisini kullanan seçilmiş kamu görevlisidir. AY m. 80 uyarınca milletvekilleri seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, tüm Türk milletini temsil eder. Yasa yapma, devlet işlerini denetleme ve bilgi edinme yetkileriyle donatılmıştır; yasama sorumsuzluğu (AY m. 83/1) ve yasama dokunulmazlığı (AY m. 83/2) güvenceleriyle korunur. Görev süresi TBMM'nin beş yıllık yasama dönemi boyuncadır.
Anayasa Değişikliği
Anayasa değişikliği, yürürlükteki anayasanın belirli maddelerinin değiştirilmesi, yeni hüküm eklenmesi veya mevcut hükümlerin kaldırılması sürecidir. 1982 Anayasası'nda Anayasa m. 175'te düzenlenmiştir: TBMM üye tamsayısının 1/3'ü tarafından teklif, iki görüşme (48 saat ara), gizli oyla 3/5 ile 2/3 arası veya 2/3 üzeri çoğunlukla kabul edilir. Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoyuna sunabilir veya geri gönderebilir. AYM yalnızca şekil yönünden denetler.
Halkoylaması (Referandum)
Halkoylaması (Referandum), belirli bir anayasa değişikliği, kanun veya kamu politikası kararının doğrudan seçmen kitlesine sorulması ve sandık sonucunun bağlayıcı olarak uygulanması demokratik karar alma aracıdır; 1982 Anayasası m.175 uyarınca anayasa değişikliklerinde nitelikli çoğunluk sağlanamaması veya Cumhurbaşkanı tercihi durumunda zorunlu veya ihtiyari olarak öngörülür. Türkiye'de 1961 ve 1982 anayasaları ile 1987, 2007, 2010, 2017 değişiklikleri halkoylamasıyla onaylanmıştır.
Serbest Seçim İlkesi
Serbest seçim ilkesi, seçmenin oyunu hiçbir baskı, telkin veya zorlama altında kalmadan tamamen özgür iradesiyle kullanabilmesini güvence altına alan anayasal bir seçim ilkesidir. Anayasa m. 67/2 tarafından genel, eşit, gizli ve tek dereceli oy prensipleriyle birlikte sayılmış; AİHS Ek Protokol 1 m.3 uyarınca halkın özgür iradesini yansıtacak koşullarda yapılan periyodik seçimlerin Sözleşmeci devletler için bağlayıcı yükümlülüğü olarak tanımlanmıştır.
Pasif Seçim Hakkı
Pasif seçim hakkı (seçilme hakkı), vatandaşların siyasi seçimlerde aday olma ve seçilme hakkıdır. Aktif seçme hakkının karşılığıdır. Anayasa m. 67 ile güvence altındadır. Milletvekilliği için 18 yaş; Cumhurbaşkanlığı için 40 yaş; belediye başkanlığı için 18 yaş seçilme koşuludur. Ayrıca bu haktan yararlanmak için vatandaşlık, okur-yazarlık, askerlik gibi ek koşullar aranabilir. Sınırlanabilir nitelikte bir temel haktır.
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde hem devletin başı hem yürütmenin başı olan, doğrudan halk tarafından seçilen anayasal organdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle Başbakanlık kaldırılarak yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir (Anayasa m. 8). Anayasa m. 101-106 arasında düzenlenir; 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları seçilebilir. Görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem.
Aktif seçme hakkı (suffrage active), vatandaşların kamu görevine getirilecek temsilcileri belirlemek için oy kullanma hakkıdır. Seçme ve seçilme hakkının bireyin oy verme yanını oluşturur.
Karşılığı pasif seçim hakkıdır — seçilme yani aday olma hakkı.
"Vatandaşlar, kanunda gösterilen şartlara uygun olarak, seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya bir siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir. ... On sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına katılma haklarına sahiptir."
Bu hüküm aktif seçme hakkının temel güvencesidir.
"Yüksek Sözleşmeci Taraflar, yasama organının seçiminde halkın kanaatlerinin özgürce açıklanmasını sağlayacak şartlar içinde, makul aralıklarla, gizli oyla serbest seçimler yapmayı taahhüt ederler." Türkiye bu protokole taraftır.
Anayasa m. 67'ye göre seçimler şu ilkelerle yapılır:
Her vatandaş eşit biçimde oy hakkına sahiptir; cinsiyet, ırk, din, ekonomik durum ayrımı yoktur.
Her oyun eşit ağırlığı vardır. "Bir kişi, bir oy" ilkesi uygulanır.
Seçmen oyunu başkasına göstermeden kullanır. Baskıdan koruma amacı taşır.
Seçmen doğrudan temsilciyi seçer; aracı seçici bulunmaz.
Seçmen tercihini hür iradesiyle kullanır.
Oyların sayımı açık ve herkesin denetleyebileceği biçimde yapılır.
18 yaşını doldurmuş olmak.
Türk vatandaşı olmak. (Kısıtlı hâllerde yurt dışındaki Türk vatandaşları için özel düzenlemeler mevcuttur.)
Aşağıdaki kişiler seçme hakkından yararlanamaz (m. 67/5):
Her beş yılda bir TBMM üyeleri için.
Her beş yılda bir Cumhurbaşkanı için doğrudan halk oyu (2007 sonrası).
Her beş yılda bir belediye başkanı, belediye meclisi, il genel meclisi, muhtarlık seçimleri.
Anayasa değişikliği ve belirli durumlarda.
Seçme hakkı sınırlanabilir bir temel haktır. Anayasa m. 13 genel sınırlama rejimine tabidir:
Mahkûmiyet nedeniyle seçme hakkının otomatik olarak kısıtlanması AİHM içtihadında ölçülülük açısından eleştirilir.