AİHS Ek Protokolleri, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS)'nin 1950'de imzalanmasından sonra Avrupa Konseyi bünyesinde kabul edilen ve Sözleşme'ye ek haklar ya da usul değişiklikleri getiren uluslararası belgelerdir. Toplam 16 protokol kabul edilmiş olup 14'ü bugün yürürlüktedir. Hâkimlik sınavında özellikle Türkiye'nin onayladığı normatif protokoller ve mevcut usul yapısını belirleyen protokoller yoğun biçimde test edilir.
Protokol Türleri
AİHS ek protokolleri iki ana grupta toplanır:
Normatif Protokoller (Yeni Hak Ekleyen)
Bu protokoller Sözleşme'ye yeni haklar ekler. Başlıcaları:
- 1. Protokol (1952): Mülkiyet hakkı, eğitim hakkı, serbest seçim hakkı
- 4. Protokol (1963): Borç nedeniyle hapsedilmeme, seyahat özgürlüğü, vatandaşı sürgün yasağı
- 6. Protokol (1983): Barış döneminde ölüm cezasının kaldırılması
- 7. Protokol (1984): Yabancıların usul güvencesi, çifte yargılama yasağı (ne bis in idem), eşler arası eşitlik
- 12. Protokol (2000): Genel ayrımcılık yasağı (m.14'ün genişletilmiş hali)
- 13. Protokol (2002): Her durumda ölüm cezasının kaldırılması
Usul Protokolleri (İşleyiş Düzenleyen)
Bu protokoller Sözleşme'nin işleyişini ve denetim mekanizmasını düzenler:
- 11. Protokol (1994/1998): AİHM'nin tek daimi mahkeme olarak yapılanması, eski Komisyon'un kaldırılması
- 14. Protokol (2004/2010): Tek hakim kararı, üç hakimli komiteler, başvurunun işlem dışı bırakılması
- 15. Protokol (2013/2021): İkincilik ilkesinin Önsöz'e eklenmesi, altı aylık başvuru süresinin dört aya indirilmesi
- 16. Protokol (2013/2018): Yüksek mahkemelerin AİHM'den tavsiye niteliğinde görüş isteyebilmesi
Türkiye'nin Onayladığı Protokoller
Türkiye 1, 4, 6, 11, 13, 14, 15 numaralı protokolleri onaylamıştır. 7 ve 12 numaralı protokoller onaylanmamıştır; 16. protokolü imzalamakla birlikte onay süreci henüz tamamlanmamıştır.
Bu durum hâkimlik sınavı bakımından önemlidir: Türkiye için bağlayıcı olan haklar 1, 4, 6, 13 numaralı protokollerle ve AİHS temel metniyle sınırlıdır. Genel ayrımcılık yasağı (12. Protokol) Türkiye için AİHS m.14 çerçevesinde kalır.
Başlıca Protokollerin İçeriği
1. Protokol
- madde mülkiyet hakkını güvence altına alır ve kamu yararı ile orantılılık testlerini öngörür. 2. madde eğitim hakkını ve anne-babanın çocuğun eğitimini dini ve felsefi inançlarına göre belirleme hakkını düzenler. 3. madde düzenli aralıklarla ve gizli oyla serbest seçim yapılmasını zorunlu kılar. Bu protokol Türkiye için bağlayıcıdır.
6. ve 13. Protokoller (Ölüm Cezasının Kaldırılması)
- Protokol barış döneminde ölüm cezasını yasaklar; 13. Protokol ise savaş dahil her durumda kaldırır. Türkiye her ikisini de onaylamıştır; 2004 yılında anayasal düzenlemelerle ölüm cezası kaldırılmıştır.
12. Protokol (Genel Ayrımcılık Yasağı)
AİHS m.14 ayrımcılık yasağı sadece Sözleşme'deki diğer haklarla bağlantılı ayrımcılığı yasaklar. 12. Protokol bu sınırlamayı kaldırır ve "kanuna dayalı her hakkın kullanılmasında" ayrımcılık yasağı getirir. Türkiye bu protokolü onaylamamıştır.
15. Protokol
İkincilik ilkesini Sözleşme Önsözü'ne eklemiş, bireysel başvuru süresini altı aydan dört aya indirmiştir (Türkiye bakımından 2022'de yürürlüğe girdi). Hâkim atama yaş sınırını kaldırmıştır.
16. Protokol
Yüksek mahkemelere (Türkiye'de AYM, Yargıtay ve Danıştay) AİHM'den tavsiye niteliğinde görüş isteme yetkisi tanır. Türkiye bu protokolü henüz onaylamamıştır.
Kritik Noktalar
- AİHS'ye 16 ek protokol kabul edilmiş olup 14'ü yürürlüktedir.
- Normatif protokoller yeni hak ekler, usul protokolleri Sözleşme işleyişini düzenler.
- Türkiye 1, 4, 6, 11, 13, 14, 15 numaralı protokolleri onaylamıştır; 7, 12, 16 onaylanmamıştır (16 imzalı fakat onaysız).
-
- Protokol ikincilik ilkesini AİHS Önsözü'ne eklemiştir.
- Ölüm cezası 6. Protokol (barış) ve 13. Protokol (her durum) ile kaldırılmıştır; Türkiye her ikisini de onaylamıştır.
-
- Protokol genel ayrımcılık yasağı getirir; Türkiye için onaysız olduğundan m.14 bağlayıcı olan tek hüküm kalır.