Son güncelleme:
Anayasa Mahkemesi: Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Parti Kapatma Davası
Parti kapatma davası, siyasi partinin tüzük, program veya eylemleriyle Anayasanın temel niteliklerine aykırı davranması hâlinde Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılmasını sağlayan özel anayasa yargısı davasıdır. AY m. 69 uyarınca dava Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı tarafından açılır; AYM üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu ile karar verir. Kapatma yerine devlet yardımından yoksun bırakma yaptırımı da öngörülebilir; sebep olan üyelerin milletvekilliği kendiliğinden düşer.
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
Resmî Gazete'de Yayım
Resmî Gazete'de yayım, hukuk kurallarının (kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler ve diğer düzenleyici işlemler) hukuken varlık kazanabilmesi ve uygulanabilir hâle gelebilmesi için zorunlu olan resmi duyuru mekanizmasıdır. Kurallar yayımla birey ve kurumlar için geçerli ve bağlayıcı olur. Yürürlük tarihi kuralın kendisi tarafından belirtilir; belirtilmemişse yayımdan 45 gün sonra yürürlüğe girer.
1961 Anayasası
1961 Anayasası, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından Milli Birlik Komitesi ile Temsilciler Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlanan ve 9 Temmuz 1961 halkoylamasında %61,7 oy ile kabul edilen anayasadır. İnsan haklarına dayanan devlet, sosyal hukuk devleti, çift meclisli yasama, Anayasa Mahkemesi ve yargı bağımsızlığı güvenceleriyle Türk anayasal tarihinde özgürlükçü bir dönüm noktası sayılır. 12 Eylül 1980 müdahalesiyle yürürlükten kalkmıştır.
Danıştay
Danıştay, idari mahkemelerce verilen kararların son inceleme merciidir ve yasa ile gösterilen belli davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakan anayasal yüksek mahkemedir (Anayasa m. 155). İdari yargı kolunun en üst yargı organıdır. Üyelerinin dörtte biri Cumhurbaşkanınca, kalanı Hakimler ve Savcılar Kurulu tarafından seçilir. Cumhurbaşkanınca gönderilen kanun tasarıları ve tüzük tasarıları hakkında istişari görüş verir.
Bireysel Başvuru
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (Anayasa m. 148/3). 2010 Anayasa değişikliği ile getirilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başlamıştır. AİHM öncesi tüketilmesi gereken iç hukuk yolu sayılır; AYM bu yolla norm iptal edemez.
Yargıtay
Yargıtay, adli yargının en yüksek derece mahkemesi olup Anayasa ile kurulmuş yüksek mahkemelerden biridir (Anayasa m. 154). İlk derece ve istinaf yargısı sonucu verilen kararların hukuka uygunluk denetimini temyiz aşamasında yapar; Hukuk-Ceza Genel Kurulu ve Büyük Genel Kurul içtihadı birleştirme yoluyla hukuk birliğini korur. Üyeleri HSK tarafından seçilir; Birinci Başkan, başkanvekilleri ve daire başkanları Genel Kurul tarafından belirlenir.
Sayıştay
Sayıştay, Anayasa m. 160 uyarınca TBMM adına merkezî yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının tüm gelir, gider ve mallarını denetlemek ve sorumluların hesap ile işlemlerini kesin hükme bağlamakla görevli anayasal nitelikli yüksek denetim kurumudur. Kararları kesindir; hem düzenlilik ve performans denetimi hem hesap yargılaması yetkisi kullanır; kesin hesap kanunu sürecinde meclisi raporlarıyla besler.
Somut Norm Denetimi
Somut norm denetimi, görülmekte olan bir davada uygulanacak kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünün anayasaya aykırılığı iddiasının davaya bakmakta olan mahkemece ciddi görülmesi üzerine Anayasa Mahkemesine gönderilmesi yoluyla yapılan anayasa yargısı biçimidir. Anayasa m. 152 ile düzenlenmiş, itiraz yolu (incident) olarak da bilinir; beş aylık karar süresi, taraf hakkı olmaması ve dava içi somutluk bu denetimin ayırt edici unsurlarıdır.
Anayasanın Üstünlüğü
Anayasanın üstünlüğü, normlar hiyerarşisinde anayasanın en üst sırada yer aldığı ve hiçbir kanun veya düzenleyici işlemin anayasaya aykırı olamayacağı temel ilkedir. Anayasa m. 11/2'de "Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz" hükmüyle açıkça ilan edilmiştir. Katı anayasa sisteminin mantıksal sonucu ve anayasa yargısının varlık nedenidir. Uluslararası andlaşmalar Anayasa m. 90/son ile kanun üstü değer kazanır, ancak anayasa üstü değildir.
Soyut Norm Denetimi
Soyut norm denetimi, bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin anayasaya uygunluğunun, belli bir davadan bağımsız olarak, dar bir başvuru çevresi tarafından Anayasa Mahkemesine açılan iptal davası yoluyla denetlenmesidir. Anayasa m. 150 iptal davası yolunu, m.151 ise altmış günlük hak düşürücü süreyi düzenlemiştir; norm yürürlüğe girdikten hemen sonra soyut biçimde incelenir ve dava açabilecekler sayı itibariyle sınırlıdır.
Bakanlar
Bakanlar, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Cumhurbaşkanı tarafından atanan ve görevden alınan, belirli kamu hizmet alanlarında yürütme yetkisini kullanan üst düzey yürütme organlarıdır. Anayasa m. 106 uyarınca bireysel olarak Cumhurbaşkanına karşı sorumludurlar; Bakanlar Kurulu ve kolektif sorumluluk 2017 değişikliği ile kaldırılmıştır. TBMM üyelerinden atanırlarsa milletvekilliği düşer. Bakanlıkların kurulması ve kaldırılması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yapılır.
İptal Davası (Anayasa)
İptal Davası (Anayasa), kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya aykırı olduğu iddiasıyla Anayasa Mahkemesine açılan ve soyut norm denetiminin aracı olan anayasa yargısı davasıdır; 1982 Anayasası m.150-151 uyarınca Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve TBMM üye tam sayısının 1/5'i tarafından Resmi Gazetede yayım tarihinden itibaren 60 gün içinde açılabilir. İptal kararı geriye yürümez ve norm hukuk düzeninden çıkarılır.
Siyasi Partilerin Mali Denetimi
Siyasi partilerin mali denetimi, partilerin gelir, gider ve mal iktisabına ilişkin işlemlerinin anayasal çerçevede şeffaf, düzenli ve hukuka uygun yürütülüp yürütülmediğinin tespitine yönelik anayasal bir denetim mekanizmasıdır. Anayasa m. 69/3 uyarınca bu denetim Sayıştay tarafından yapılır; rapor Anayasa Mahkemesine iletilir. Demokratik siyasetin kaynaklarının kamuya hesap vermesi ve hazine yardımının meşruiyeti bu denetimin iki temel işlevidir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi
Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), yasama yetkisini Türk milleti adına kullanan, halk tarafından seçilen 600 milletvekilinden oluşan tek meclisli yasama organıdır (Anayasa m. 7, m.75). Kanun yapma, bütçe ve kesin hesap kabulü, hükümet denetimi, uluslararası andlaşmaları uygun bulma, savaş ilanı ve genel af çıkarma başta olmak üzere anayasayla verilen görevleri yürütür. 2017 değişikliğiyle cumhurbaşkanlığı sistemine geçişte güvenoylaması kaldırılmış, denetim araçları yeniden yapılandırılmıştır.
Siyasi Parti
Siyasi parti, ortak siyasal amaçları gerçekleştirmek için örgütlenmiş, seçimlere katılıp kamusal iktidarı kullanmayı hedefleyen ve anayasaya göre demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsuru sayılan özel tüzel kişilerdir. Anayasa m. 68 ile kurulma hakkı, m.69 ile denetim ve kapatma rejimi düzenlenmiştir; 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu ve AİHS m.11 dernek özgürlüğü çerçevesinde yapılanır ve [militan demokrasi] doktrini çerçevesinde özel koruma-sınırlama rejimine tabidir.
Yürürlüğün Durdurulması
Yürürlüğün durdurulması, Anayasa Mahkemesi'nin iptal davası veya anayasaya aykırılık itirazı yoluyla önüne gelen bir normun esas hakkında karar verilinceye kadar uygulanmasını askıya almasıdır. Olası iptal kararının etkisinin yetmeyeceği acil hâllerde verilir. Karar Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte hüküm doğurur ve devlet organlarını bağlar. Geçici koruma niteliğindedir; norm esasta aklanırsa yürürlüğe tekrar döner.
Milletvekili
Milletvekili, Türkiye Büyük Millet Meclisinde halkı temsilen yasama yetkisini kullanan seçilmiş kamu görevlisidir. AY m. 80 uyarınca milletvekilleri seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, tüm Türk milletini temsil eder. Yasa yapma, devlet işlerini denetleme ve bilgi edinme yetkileriyle donatılmıştır; yasama sorumsuzluğu (AY m. 83/1) ve yasama dokunulmazlığı (AY m. 83/2) güvenceleriyle korunur. Görev süresi TBMM'nin beş yıllık yasama dönemi boyuncadır.
Adil Yargılanma Hakkı
Adil yargılanma hakkı, herkesin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde makul süre içinde, hakkaniyete uygun ve aleni biçimde yargılanma güvencesidir. Anayasa m. 36'da "meşru vasıta ve yollardan faydalanarak yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkı" olarak tanınmış; AİHS m.6 ile uluslararası güvence altına alınmıştır. Mahkemeye erişim, bağımsız-tarafsız mahkeme, makul süre, aleniyet ve silahların eşitliği temel unsurlarıdır.
AYM Kararlarının Geriye Yürümezliği
AYM kararlarının geriye yürümezliği, Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararlarının kural olarak geçmişteki işlem ve kazanılmış haklara etki etmemesidir. Anayasa m. 153/2 bu ilkeyi açıkça düzenler. Amaç, hukuki güvenliği ve tamamlanmış işlemlerin sağlamlığını korumaktır. Ceza hukukunda lehe uygulama ve bireysel başvuru bağlamında somut davaya etki gibi istisnalar mevcuttur.
Yüce Divan
Yüce Divan, Cumhurbaşkanı, Meclis Başkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay ve Danıştay başkan ile üyeleri, başsavcılar, Hâkimler ve Savcılar Kurulu üyeleri ile Genelkurmay Başkanı ve kuvvet komutanlarını görevleriyle ilgili suçlardan dolayı yargılayan özel yargı sıfatıdır. Bu görev Anayasa Mahkemesi tarafından Yüce Divan sıfatıyla yerine getirilir; olağan ceza yargılamasından farklı özel bir rejim uygulanır.
Pilot Karar (AYM)
Pilot karar, Anayasa Mahkemesi'nin bir bireysel başvuruda tespit ettiği yapısal veya sistematik temel hak ihlalini giderecek genel tedbirleri de kararla birlikte belirttiği özel karar tipidir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kökenli usul, Türkiye'de bireysel başvuru içtihadıyla benimsenmiştir. Amaç, aynı yapısal sorundan kaynaklanan tekrar eden başvuruları önlemek ve idareye iyileştirme yol haritası çizmektir.
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde hem devletin başı hem yürütmenin başı olan, doğrudan halk tarafından seçilen anayasal organdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle Başbakanlık kaldırılarak yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir (Anayasa m. 8). Anayasa m. 101-106 arasında düzenlenir; 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları seçilebilir. Görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem.
Üst Kademe Kamu Yöneticileri
Üst kademe kamu yöneticileri, kamu kurum ve kuruluşlarının en üst sevk ve idare kademelerinde görev yapan ve atanmaları Cumhurbaşkanı'na verilmiş yüksek bürokrasi kadrolarıdır (Anayasa m. 104/f.9, m.106). Bakan yardımcıları, genel müdürler, büyükelçiler, valiler ve ilgili kuruluş başkanları başlıca örneklerdir. Atama usulü, görev süresi, nitelikleri, göreve son verilmesi ve özlük hakları cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenir.
Şekil Denetimi
Şekil denetimi, Anayasa Mahkemesi'nin norm denetiminde normun oluşum sürecini ve biçimsel unsurlarını incelemesidir. Esas denetiminin zıttı olarak normun içeriğini değil, hazırlanış ve kabul usulünü sorgular. Kanunlarda yalnızca son oylama çoğunluğu ile sınırlıdır. Anayasa değişikliğinde daha geniş; CBK'da ise usulî koşullara uyumu kapsar. Dava açma süresi kanun ve anayasa değişiklikleri için on gündür.
"Anayasa Mahkemesi; kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler ve bireysel başvuruları karara bağlar." — Anayasa m.148/1
Anayasa Mahkemesi, Türk yargı düzeninin en üst anayasal denetim organıdır. Anayasanın üstünlüğü ilkesinin fiilî güvencesidir; kanunların anayasaya uygunluk denetimi, bireysel başvuru ve Yüce Divan görevlerini üstlenir. 1961 Anayasası ile kurulmuş, yürürlükteki Anayasa döneminde korunmuş; 2010 değişikliğiyle bireysel başvuru yetkisi, 2017 değişikliğiyle üye sayısı 17'den 15'e indirilmiştir.
Dayanak (Anayasa m. 146-153)
| Yol | Dayanak | Başvurucu |
|---|---|---|
| Soyut norm denetimi (iptal davası) | Anayasa m. 150 | Cumhurbaşkanı, iktidar ve ana muhalefet partisi grupları, TBMM üye tamsayısının 1/5'i (120 milletvekili) |
| Somut norm denetimi (anayasaya aykırılık itirazı) | Anayasa m. 152 | Davaya bakmakta olan mahkemeler |
Denetlenen normlar: kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, TBMM içtüzüğü.
Denetlenemeyen işlemler:
2010 değişikliğiyle gelen kurum. Temel hak ve özgürlüklerin hem Anayasa'da hem AİHS'te yer almış olanlarının ihlalinin tespiti için bireylerin olağan kanun yollarını tüketip 30 gün içinde AYM'ye başvurma hakkı.
Cumhurbaşkanını, Cumhurbaşkanı yardımcılarını, bakanları, yüksek yargı başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan yargılar (Anayasa m. 148/6-7).