Kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin anayasaya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan en yüksek yargı organıdır (AY m.148). On beş üyeden oluşur.
Parti Kapatma Davası
Siyasi partilerin tüzükleri, programları veya faaliyetlerinin Anayasanın ilgili hükümlerine aykırı bulunması halinde Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının açtığı ve Anayasa Mahkemesince karara bağlanan davadır (AY m.69).
Bireysel Başvuru
Anayasa ile güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (AY m.148/3).
Somut Norm Denetimi
Bir davada uygulanacak kanun veya kararname hükmünün anayasaya aykırı olduğu kanısına varan mahkemenin konuyu Anayasa Mahkemesine taşıması yoludur (AY m.152). İtiraz yolu olarak da adlandırılır.
Soyut Norm Denetimi
Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunun belirli organların başvurusuyla denetlenmesidir (AY m.150). İptal davası yoluyla gerçekleşir.
İptal Davası (Anayasa)
Cumhurbaşkanı, TBMM üye tamsayısının beşte biri veya en fazla üyeye sahip iki parti grubunun kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin iptali için Anayasa Mahkemesine başvurmasıdır (AY m.150).
Anayasa Mahkemesi, Türk anayasal sisteminde yargı organının en üst düzey kurumlarından biri olup, temel görevi anayasal denetim yapmaktır. 1961 Anayasası ile kurulan Mahkeme, 1982 Anayasası'nda da varlığını sürdürmüş ve 2010 ile 2017 anayasa değişiklikleriyle yapısında ve görev alanında önemli değişiklikler yapılmıştır. Mahkeme, normlar hiyerarşisinin en üstünde yer alan Anayasa'nın üstünlüğü ilkesinin fiili güvencesi olarak işlev görmektedir.
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler. Ayrıca bireysel başvuru yoluyla temel hak ve özgürlüklerin korunmasında da kritik bir role sahiptir. Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapma yetkisi de Mahkeme'nin anayasal görevleri arasındadır.
Anayasa Mahkemesi'nin kuruluşu, görevleri ve yetkileri AY m.146-153 arasında düzenlenmiştir. Temel anayasal dayanaklar şunlardır:
Anayasa Mahkemesi 15 üyeden oluşur. Üyelerin seçimi şu şekilde yapılır:
Üyelik süresi 12 yıl olup, bir kişi iki defa Anayasa Mahkemesi üyesi seçilemez. Üyeler 65 yaşını doldurunca emekliye ayrılır. Mahkeme başkanı ve başkanvekilleri, kendi üyeleri arasından gizli oyla ve üye tam sayısının salt çoğunluğuyla 4 yıl için seçilir.
Anayasa Mahkemesi'nin temel görevi soyut ve somut norm denetimi yapmaktır:
| Denetim Türü | Başvuru Yolu | Başvuru Sahipleri |
|---|---|---|
| Soyut Norm Denetimi (İptal Davası) | AY m.150 | Cumhurbaşkanı, iktidar/ana muhalefet parti grupları, TBMM üye tam sayısının 1/5'i |
| Somut Norm Denetimi (İtiraz Yolu) | AY m.152 | Davaya bakmakta olan mahkemeler |
Denetlenen normlar: Kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve TBMM İçtüzüğü.
Denetlenemeyen işlemler: Olağanüstü hal döneminde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri (AY m.148/1), inkılap kanunları (AY m.174) ve Anayasa değişikliklerinde yalnızca şekil denetimi yapılabilir (AY m.148/2).
2010 Anayasa değişikliğiyle getirilen bireysel başvuru (AY m.148/3), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki anayasal hakların ihlal edildiği iddiasıyla kamu gücü işlemlerine karşı başvuru imkânı tanır. Olağan kanun yollarının tüketilmesi şarttır.
Anayasa Mahkemesi, Yüce Divan sıfatıyla Cumhurbaşkanını, Cumhurbaşkanı yardımcılarını, bakanları ve yüksek yargı organı başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı yargılar (AY m.148/6-7).
Anayasa Mahkemesi kararları kesindir ve yasama, yürütme, yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar (AY m.153/6). Mahkeme kararlarına ilişkin önemli ilkeler: