Kuruluşu, yapısı ve görevleri doğrudan Anayasa ile düzenlenen devlet organı veya kuruluşudur. TBMM, Cumhurbaşkanlığı, Anayasa Mahkemesi, Sayıştay gibi organlar anayasal kurum niteliğindedir.
Anayasa Mahkemesi
Kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin anayasaya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan en yüksek yargı organıdır (AY m.148). On beş üyeden oluşur.
Sayıştay
Genel ve katma bütçeli dairelerin gelir ve giderleri ile mallarını TBMM adına denetleyen ve yargılayan anayasal mali denetim organıdır (AY m.160). Kesin hüküm niteliğinde kararlar verir.
Anayasal kurum, varlığı ve temel yapısı doğrudan Anayasa tarafından güvence altına alınmış olan kamu kurum ve kuruluşlarını ifade eder. Bu kurumlar, olağan kanun yapma süreciyle kaldırılamaz veya temel nitelikleri değiştirilemez; ancak anayasa değişikliği yoluyla statüleri değiştirilabilir. Anayasal kurumlar, devlet düzeninin temel taşlarını oluşturur ve demokratik hukuk devletinin işleyişi için vazgeçilmez niteliktedir.
Anayasal kurumların kanunla kurulan kurumlardan temel farkı, anayasal güvenceye sahip olmalarıdır. Kanunla kurulan bir kurum yine kanunla kaldırılabilirken, anayasal bir kurum ancak anayasa değişikliği ile kaldırılabilir. Bu güvence, söz konusu kurumların siyasi çoğunlukların geçici tercihlerine bağlı olmaksızın varlıklarını sürdürmelerini sağlar.
1982 Anayasası, birçok kurumu doğrudan düzenleyerek anayasal güvence altına almıştır. Başlıca anayasal kurumlar ve ilgili maddeleri şunlardır:
| Kategori | Kurumlar | Ortak Özellik |
|---|---|---|
| Yüksek yargı | AYM, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi | Yargı bağımsızlığı |
| Yargı idaresi | HSK | Yargı bağımsızlığının güvencesi |
| Denetim | Sayıştay, KDK | Hesap verebilirlik |
| Eğitim-kültür | YÖK, Atatürk Kültür Kurumu | Akademik/kültürel özerklik |
| Düzenleme | RTÜK | Yayın özgürlüğü-düzenleme dengesi |
| Güvenlik | MGK, Genelkurmay | Milli güvenlik |
| Din hizmetleri | Diyanet İşleri | Laiklik ilkesinin kurumsal boyutu |
Anayasa Mahkemesi, anayasal kurumların temel yapılarının korunması gerektiğini içtihat olarak belirlemiştir. Kanun koyucunun anayasal bir kurumun görev ve yetkilerini düzenlerken Anayasa'nın çizdiği çerçeveyi aşamayacağını vurgulamıştır. Örneğin Mahkeme, YÖK'ün anayasal statüsünü değiştirmeye yönelik düzenlemeleri denetlerken kurumun Anayasa'daki temel işlevinin korunması gerektiğini belirtmiştir.