Halkoylaması ve Yasama Süreci
"Bu Kanun, halkoyu ile onaylandığı takdirde, Resmî Gazete'de yayımlanır ve en geç üç ay içinde yürürlüğe girer." — 5982 sayılı Kanun
2010 Anayasa Değişikliği, 7 Mayıs 2010 tarihinde TBMM tarafından kabul edilen 5982 sayılı Kanun'un 12 Eylül 2010 halkoylamasına sunulmasıyla şekillenmiştir. Pakette 26 madde değişmiş, 2 geçici madde kaldırılmış; tali kurucu iktidar tarafından yapılan değişiklikler Cumhurbaşkanınca halka sunularak yaklaşık %57,88 kabul oyuyla onaylanmıştır. Paket, 1982 Anayasası'nın en geniş kapsamlı tek seferlik revizyonlarından biridir ve sonraki 2017 Anayasa Değişikliği öncesinde sistemin ana çerçevesini belirlemiştir.
Değişiklik Paketinin Ana Sütunları
Anayasa Yargısının Demokratikleşmesi
Değişikliğin en belirleyici ayağı, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolunun açılmasıdır. Anayasa m. 148'de yapılan eklemeyle temel hak ve özgürlükleri kamu gücü tarafından ihlal edilen herkes, olağan kanun yollarını tükettikten sonra AYM'ye başvurabilir hale gelmiştir. Mekanizma 23 Eylül 2012'den itibaren fiilen işlemeye başlamış ve AYM'yi klasik norm denetimi mahkemesinden hak denetimi mahkemesine dönüştürmüştür.
AYM'nin üye sayısı 11 asıl + 4 yedekten 17 asıl üyeye çıkarılmış; üyelerin bir kısmının TBMM tarafından seçilmesi öngörülmüş; görev süresi 12 yıl ve tek dönemle sınırlandırılmıştır. Böylece mahkemenin meşruiyet kaynağı çeşitlendirilmiştir.
Hakimler ve Savcılar Kurulu (o tarihte HSYK) yeniden yapılandırılmıştır: üye sayısı 22'ye çıkmış, üyelerin adli ve idari yargıdan, Yargıtay ve Danıştay'dan, Türkiye Adalet Akademisinden seçimi ve Cumhurbaşkanınca atanan hukukçular çerçevesi kurulmuştur. HSYK kararlarına karşı kısmi yargı yolu açılmış; daire yapısı üç daireye çıkarılmıştır.
Yüce Divan sıfatıyla yargılanabilecekler genişletilmiş; AYM Başkanı ve üyeleri, Yargıtay ve Danıştay başkan ve üyeleri, Sayıştay Başkan ve üyeleri, Başsavcılar ve HSYK üyeleri görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan'da yargılanabilir hale getirilmiştir.
Askeri yargı reformuyla askeri mahkemelerin sivil kişileri yargılama yetkisi dar bir çerçeveye çekilmiş; barış döneminde askerî olmayan suçlar adli yargıya bırakılmıştır. Askeri Yüksek İdare Mahkemesi ve Askeri Yargıtay'ın üye yapısı değiştirilmiş, mahkeme bağımsızlığı güçlendirilmiştir.
Temel Haklar Genişlemesi
- Pozitif ayrımcılık (m.10): Kadınlar ve erkeklerin eşit haklara sahip olmasının yanında, kadınlar, çocuklar, yaşlılar ve engellilere yönelik alınan tedbirlerin pozitif ayrımcılık niteliğinde olacağı ve eşitlik ilkesine aykırılık teşkil etmeyeceği kuralı getirilmiştir.
- Kişisel verilerin korunması (m.20): Bireyin kişisel verilerinin korunması hakkı anayasal güvenceye kavuşturulmuş; işlenmesi, saklanması ve silinmesi kanunla düzenlenmek şartıyla mümkün kılınmıştır. Bu reformun uygulayıcısı olarak Kişisel Verileri Koruma Kurumu 2016'da kurulmuştur.
- Çocuk hakları (m.41): Ailenin korunması maddesi genişletilmiş; çocukların yüksek yararı ilkesi anayasaya açıkça yerleştirilmiştir.
- Memur ve kamu görevlilerine toplu sözleşme hakkı (m.53): Memur ve kamu görevlilerinin sendikal hakları genişletilmiş, toplu sözleşme müzakere etme hakkı tanınmıştır.
- Yurt dışına çıkma özgürlüğü (m.23): Vatandaşın yurt dışına çıkma özgürlüğünün yalnızca suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hakim kararına bağlı olarak sınırlanabileceği kurala bağlanmıştır; önceki "vatandaşlık ödevi, ekonomik durum" gerekçeleri kaldırılmıştır.
Kurumsal Yenilikler
- Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman) (m.74): Dilekçe hakkı maddesi genişletilmiş; TBMM'ye bağlı olarak çalışacak Kamu Denetçiliği Kurumu anayasal düzeye taşınmıştır.
- AYM Kararları için eylemsel gözden geçirme: Bireysel başvuru sonucu verilen ihlal kararlarının yeniden yargılama sonucuna yansıması yasal olarak kurgulanmıştır.
Geçici Madde 15 Sorunu ve 12 Eylül Yargılamaları
1982 Anayasası'nın Geçici Madde 15'i, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesini yapanlara ve sonrasındaki Milli Güvenlik Konseyi dönemi işlemlerine karşı yargı yolunu kapatmaktaydı. 2010 değişikliği ile bu geçici madde kaldırılmış; darbe dönemi sorumluları aleyhine ceza yargılaması yolunun teknik olarak açılmasına neden olmuştur. Bu adım, paketin siyasi açıdan en tartışmalı ve simgesel ayağı olarak kabul edilmiştir.
2010 paketi AYM önünde iki kez denetime tabi tutulmuştur. İlk denetimde E.2008/16 ve akabindeki kararda Mahkeme, tali kurucu iktidarın yetki sınırlarını ve şekil denetimi ile esas denetimi arasındaki çizgiyi tartışmıştır. AYM, değiştirilemez hükümler (m.4) kapsamına giren düzenlemeler bakımından dolaylı bir esas denetimi yapabileceğini kabul etmiş, ancak paketin büyük bölümü halkoylamasına sunulmuştur. Bu tartışma, 1982 Anayasası döneminde tali kurucu iktidarın hukuki sınırları konusundaki temel içtihadı oluşturmaktadır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Bireysel başvuru: 2010 değişikliği Anayasa m. 148'e eklenen fıkralarla kurulmuştur; fiilen uygulamaya 23 Eylül 2012'de girmiştir. Sınavda bu iki tarihin ayrı ayrı bilinmesi önemlidir.
- AYM üye sayısı: 11 asıl + 4 yedek yapısı kaldırılıp 17 asıl üyeye çıkarılmış; görev süresi 12 yıl, tek dönem olmuştur.
- HSYK: 22 üyeli yeni yapı, adli+idari yargıdan seçimle gelen üyeler, üç daire sistemi. HSYK kararlarına kısmi yargı yolu açılmıştır (tam yargı yolu 2017'de HSK'ya dönüşümle farklı rejime girdi).
- Askeri yargı: Sivilleri yargılama yetkisi dar bir çerçeveye çekildi; barış döneminde askeri olmayan suçlar adli yargıya bırakıldı.
- Yüce Divan'da yargılananlar: Yüksek Mahkeme başkan ve üyeleri, Başsavcılar, HSYK üyeleri de dahil edildi.
- Pozitif ayrımcılık: Anayasa m. 10 ek fıkra; kadın-erkek eşitliği, çocuk, yaşlı, engelli için alınan tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz.
- Kişisel verilerin korunması: Anayasa m. 20 ek fıkra ile anayasal güvenceye alındı; 2016'da 6698 sayılı KVKK ve Kişisel Verileri Koruma Kurumu ile uygulamaya geçti.
- Ombudsman: Kamu Denetçiliği Kurumu anayasal statüye kavuştu (m.74); 6328 sayılı Kanun 2012'de çıktı.
- Geçici Madde 15: Kaldırılması 12 Eylül darbesi sorumluları için yargı yolunu teknik olarak açtı; paketin en siyasi boyutudur.
- Halkoylaması sonucu: Yaklaşık %57,88 evet, %42,12 hayır; halkoylaması usulü nitelikli çoğunluk şartını karşılamayan değişiklik için zorunluydu.