Anayasanın normlar hiyerarşisinde en üst sırada yer aldığı ve hiçbir kanun veya düzenleyici işlemin anayasaya aykırı olamayacağı ilkesidir (AY m.11). Anayasa yargısının temelini oluşturur.
Kanunların Anayasaya Uygunluğu Denetimi
Kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunun Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenmesidir (AY m.148). Soyut ve somut norm denetimi olarak ikiye ayrılır.
Anayasanın Bağlayıcılığı
Anayasa hükümlerinin yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kuralları olduğu ilkesidir (AY m.11).
Anayasanın üstünlüğü, normlar hiyerarşisinde anayasanın en üst sırada yer aldığını ve hiçbir hukuk normunun anayasaya aykırı olamayacağını ifade eden temel anayasa hukuku ilkesidir. Bu ilke, AY m.11/2'de "Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz" hükmüyle açıkça ilan edilmiştir. Anayasanın üstünlüğü, katı anayasa sisteminin mantıksal sonucudur ve anayasa yargısının varlık nedenidir.
AY m.11, anayasanın üstünlüğü ilkesini iki boyutuyla düzenler:
Bu iki boyut birlikte, anayasanın hukuk düzenindeki en üst norm olarak konumunu güvence altına alır.
Hans Kelsen'in saf hukuk teorisine göre, her hukuk normu geçerliliğini bir üst normdan alır. Bu hiyerarşinin tepesinde anayasa yer alır. Anayasanın üzerinde ise varsayımsal temel norm (Grundnorm) bulunur. Türk hukuk sisteminde bu hiyerarşi: Anayasa > Kanun > CBK > Yönetmelik > Diğer düzenleyici işlemler biçiminde sıralanır.
Anayasanın üstünlüğü, ancak katı (sert) anayasa sistemlerinde tam anlam kazanır. Yumuşak anayasalarda, anayasa olağan kanunlarla aynı usulde değiştirilebildiğinden, hiyerarşik üstünlükten söz etmek güçleşir. 1982 Anayasası katı bir anayasa olduğundan (AY m.175'teki nitelikli çoğunluk ve özel usul şartları), üstünlük ilkesi tam olarak işler.
| Mekanizma | Anayasal Dayanak | İşlev |
|---|---|---|
| Soyut norm denetimi | AY m.150 | Kanunların iptali (Cumhurbaşkanı, 1/5 milletvekili) |
| Somut norm denetimi | AY m.152 | Mahkemelerin AYM'ye başvurusu |
| Bireysel başvuru | AY m.148/3 | Temel hak ihlallerinde AYM'ye erişim |
| İdari yargı denetimi | AY m.125 | İdarenin işlemlerinin hukuka uygunluk denetimi |
| Değiştirilemez hükümler | AY m.4 | Temel niteliklerin korunması |
Anayasanın üstünlüğü ilkesinin mutlak olup olmadığı, özellikle uluslararası hukuk bağlamında tartışmalıdır: