Son güncelleme:
Şekil Denetimi: Şekil denetimi, Anayasa Mahkemesi'nin norm denetiminde normun oluşum sürecini ve biçimsel unsurlarını incelemesidir. Esas denetiminin zıttı olarak normun içeriğini değil, hazırlanış ve kabul usulünü sorgular. Kanunlarda yalnızca son oylama çoğunluğu ile sınırlıdır. Anayasa değişikliğinde daha geniş; CBK'da ise usulî koşullara uyumu kapsar. Dava açma süresi kanun ve anayasa değişiklikleri için on gündür.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Resmî Gazete'de Yayım
Resmî Gazete'de yayım, hukuk kurallarının (kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler ve diğer düzenleyici işlemler) hukuken varlık kazanabilmesi ve uygulanabilir hâle gelebilmesi için zorunlu olan resmi duyuru mekanizmasıdır. Kurallar yayımla birey ve kurumlar için geçerli ve bağlayıcı olur. Yürürlük tarihi kuralın kendisi tarafından belirtilir; belirtilmemişse yayımdan 45 gün sonra yürürlüğe girer.
Kanun Yapım Süreci
Kanun yapım süreci, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde bir kanun teklifinin TBMM Başkanlığına sunulmasından başlayarak Resmî Gazete'de yayımlanıp yürürlüğe girmesine kadar süren hukuki ve usulî aşamalardan oluşur. Teklif aşaması, komisyon incelemesi, genel kurul görüşmesi, oylama, Cumhurbaşkanına gönderme ve yayım adımlarını kapsar. Süreç Anayasa m. 88-89 ve TBMM İçtüzüğü hükümleriyle düzenlenir.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Kanunların Anayasaya Uygunluğu Denetimi
Kanunların Anayasaya Uygunluğu Denetimi, yasama organının çıkardığı kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunun bağımsız bir anayasa yargısı organınca denetlenmesini ifade eden ve anayasanın üstünlüğünün en önemli kurumsal güvencesidir; 1982 Anayasası m.148 uyarınca Anayasa Mahkemesine aittir. Üç yolla işler: soyut norm denetimi (iptal davası), somut norm denetimi (itiraz) ve bireysel başvuru (2010 değişikliği).
Somut Norm Denetimi
Somut norm denetimi, görülmekte olan bir davada uygulanacak kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünün anayasaya aykırılığı iddiasının davaya bakmakta olan mahkemece ciddi görülmesi üzerine Anayasa Mahkemesine gönderilmesi yoluyla yapılan anayasa yargısı biçimidir. Anayasa m. 152 ile düzenlenmiş, itiraz yolu (incident) olarak da bilinir; beş aylık karar süresi, taraf hakkı olmaması ve dava içi somutluk bu denetimin ayırt edici unsurlarıdır.
Soyut Norm Denetimi
Soyut norm denetimi, bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin anayasaya uygunluğunun, belli bir davadan bağımsız olarak, dar bir başvuru çevresi tarafından Anayasa Mahkemesine açılan iptal davası yoluyla denetlenmesidir. Anayasa m. 150 iptal davası yolunu, m.151 ise altmış günlük hak düşürücü süreyi düzenlemiştir; norm yürürlüğe girdikten hemen sonra soyut biçimde incelenir ve dava açabilecekler sayı itibariyle sınırlıdır.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK), 2017 Anayasa değişikliğiyle getirilen, Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkardığı normatif işlemdir (Anayasa m. 104/17). Temel hak ve özgürlükler, kişi hakları-ödevleri ve siyasi haklar CBK ile düzenlenemez. Kanunla açıkça düzenlenen konularda CBK çıkarılamaz; kanun-CBK çatışmasında kanun üstündür. Anayasa Mahkemesinin denetimine tabidir. Kanun Hükmünde Kararname (KHK) sisteminin yerini almıştır.
Anayasa Değişikliği
Anayasa değişikliği, yürürlükteki anayasanın belirli maddelerinin değiştirilmesi, yeni hüküm eklenmesi veya mevcut hükümlerin kaldırılması sürecidir. 1982 Anayasası'nda Anayasa m. 175'te düzenlenmiştir: TBMM üye tamsayısının 1/3'ü tarafından teklif, iki görüşme (48 saat ara), gizli oyla 3/5 ile 2/3 arası veya 2/3 üzeri çoğunlukla kabul edilir. Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoyuna sunabilir veya geri gönderebilir. AYM yalnızca şekil yönünden denetler.
Anayasa Mahkemesi'nin anayasa uygunluk denetimi iki eksende yürür:
Şekil bakımından aykırı bulunan norm esasa geçilmeden iptal edilir. Bu özellik şekil denetimine anayasa yargısının ön-filtresi niteliği kazandırır.
Kanunların yapım süreci kurallarına uyup uymadığı incelenir. Ancak Anayasa m. 148'e göre kanunların anayasaya uygunluğu denetimi bakımından kanunların şekil denetimi yalnızca son oylamanın gereken çoğunlukla yapılıp yapılmadığıyla sınırlıdır.
Anayasa değişiklikleri daha geniş bir şekil denetimine tabidir:
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi için şekil denetimi Anayasa m. 104'te öngörülen usulî koşullara uyumu kapsar. Resmi Gazete'de yayım kuralı da bu çerçevededir.
Kanunların ve anayasa değişikliklerinin şekil bakımından denetimi için iptal davası Resmî Gazete'de yayımdan itibaren on gün içinde açılır. Bu süre esas denetimi için öngörülen 60 günden kısadır ve kaçırılması hâlinde şekil yönünden dava yolu kapanır.
Anayasa Mahkemesi şekil denetimini yalnızca dava konusu unsurlar üzerinden değerlendirir; genel olarak re'sen şekil eksikliği arayışına girmez. Açık şekil aykırılıkları istisna olarak dikkate alınabilir.