Son güncelleme:
Sistematik Yorum: Sistematik yorum, bir hukuk kuralının içinde bulunduğu metnin ve hukuk düzeninin bütünü ile uyumlu biçimde yorumlanmasıdır. Kural bulunduğu bölüm, bab, fasıl içindeki diğer normlar, üst ve alt düzen kurallar, uluslararası antlaşmalar ve anayasal ilkelerle birlikte okunur. Tek bir madde izole edilmeden, hukuk sisteminin bütünlüğü çerçevesinde anlam kazanır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Lafzi Yorum
Lafzi yorum (deyimsel yorum, gramer yorumu), bir hukuk kuralının sözcük anlamı, cümle yapısı ve gramer kuralları üzerinden yorumlanmasıdır. Yorum yöntemlerinin çıkış noktasıdır; metinde kullanılan kelimenin günlük veya teknik anlamına bakılır. Başarısız olduğu hâllerde diğer yöntemlere (sistematik, tarihsel, amaçsal) geçilir. Hukuki güvenlik ve belirlilik ilkesinin koruyucusu olarak kabul edilir.
Amaçsal (Gai) Yorum
Amaçsal (gai) yorum, bir hukuk kuralının yasa koyucunun güttüğü amaç ışığında yorumlanmasıdır. Kuralın "ne dediği" yerine "ne amaçladığı" sorulur. Lafzi yorumun yetersiz kaldığı ya da adaletsiz sonuç doğuracağı hâllerde devreye girer. Anayasa yargısında ve temel hak yorumunda en güçlü yorum yöntemlerindendir; kuralın ruhunu metinden çıkarmayı amaçlar.
Temel Hakların Sınırlanması
Temel hakların sınırlanması, anayasada tanınmış hak ve özgürlüklerin kanun koyucu tarafından belirli anayasal koşullar altında kısıtlanabilmesidir. Anayasa m. 13 bu sınırlamanın ancak kanunla, Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine uygun olarak, hakkın özüne dokunmaksızın yapılabileceğini düzenleyen beş ölçütlü bir anayasal kuralı öngörür.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Yönetmelik
Yönetmelik, Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişilerinin görev alanlarını ilgilendiren kanun ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak için çıkardığı türev nitelikli düzenleyici işlemdir (Anayasa m. 124). Normlar hiyerarşisinde kararnamenin altında yer alır ve üst normlara aykırı hüküm içeremez. Yayım koşulu kanunla belirlenir; işlemler Danıştay ve idare mahkemelerinin idari yargı denetimine tabidir.
Anayasanın Üstünlüğü
Anayasanın üstünlüğü, normlar hiyerarşisinde anayasanın en üst sırada yer aldığı ve hiçbir kanun veya düzenleyici işlemin anayasaya aykırı olamayacağı temel ilkedir. Anayasa m. 11/2'de "Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz" hükmüyle açıkça ilan edilmiştir. Katı anayasa sisteminin mantıksal sonucu ve anayasa yargısının varlık nedenidir. Uluslararası andlaşmalar Anayasa m. 90/son ile kanun üstü değer kazanır, ancak anayasa üstü değildir.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Tarihsel Yorum
Tarihsel yorum, bir hukuk kuralının anlamını yasalaşma sürecindeki hazırlık çalışmaları, komisyon raporları, madde gerekçeleri ve meclis görüşmeleri üzerinden saptamaya çalışan yorum yöntemidir. Yasa koyucunun asıl iradesini ortaya çıkarmayı amaçlar. Amaçsal yorumu besleyen temel bir araçtır. Özellikle anlam belirsizliklerinde ve çağdaş yorumlarla yasa koyucu niyetinin çatıştığı hâllerde başvurulur.
Milletlerarası Andlaşmaların İç Hukuktaki Yeri
Milletlerarası andlaşmaların iç hukuktaki yeri, usulüne göre yürürlüğe konulmuş andlaşmaların kanun hükmünde olması ve Anayasaya aykırılıkları ileri sürülerek Anayasa Mahkemesine başvurulamaması ilkesidir. Anayasa m. 90/5, temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hüküm içermesi hâlinde andlaşmanın esas alınmasını öngörür. Bu istisna, temel haklar alanında andlaşmaları kanun üstü konuma yerleştirerek normlar hiyerarşisinde özgün bir statü yaratır.
Demokratik Toplum Düzeninin Gerekleri
Demokratik toplum düzeninin gerekleri, Anayasa m. 13'te yer alan temel hakların sınırlanmasında uyulması gereken anayasal ölçütlerden biridir. Sınırlamanın demokratik devlet ilkesiyle uyumlu olması, çoğulcu demokrasinin temel değerlerine aykırı olmaması gerektiğini ifade eder. AİHS m.8-11'deki "zorunlu toplumsal ihtiyaç" (pressing social need) testiyle paralel işler. Hakkın özüne dokunma yasağı ve ölçülülük ilkesiyle birlikte anayasal sınırlama rejiminin üç sütunundan birini oluşturur.
Anayasanın Bağlayıcılığı
Anayasanın bağlayıcılığı, Anayasa hükümlerinin yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri hukuken bağlayan temel hukuk kuralları olduğu ilkesidir (Anayasa m. 11/1). Anayasanın üstünlüğü ilkesinin (Anayasa m. 11/2) zorunlu tamamlayıcısıdır. Yalnızca devlet organlarını değil, gerçek ve tüzel kişileri de anayasal düzene uyum yükümlülüğü altına sokar.
Hukuk Devleti
Hukuk Devleti, devletin tüm organ ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin keyfi müdahaleye karşı anayasal güvence altında olduğu ve idarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu anayasal devlet modelidir; 1982 Anayasası m.2 Türkiye Cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayar ve m.4 ile değiştirilemez kapsamındadır. Anayasanın üstünlüğü, temel hakların güvencesi ve yargısal denetim temel unsurlarıdır.
Normlar Hiyerarşisi
Normlar hiyerarşisi, bir hukuk düzenindeki normların piramit biçiminde üst-ast ilişkisi içinde sıralanması ve alt normun üst normla uyumlu olması zorunluluğudur. Hans Kelsen Saf Hukuk Teorisi üzerinde temellenen kavram, Türk hukukunda anayasa, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, tüzük, yönetmelik sırasına dayanır. Üst norma aykırı alt norm geçersizdir ve yargısal denetimle iptal edilebilir. AY m. 11 anayasanın üstünlüğünü; m. 138 hâkimlerin hukuka uygun davranacağını emreder.
Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi
Medeni ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesi (MSHS), 1966'da Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından kabul edilen ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin medeni-siyasi haklar bölümünü bağlayıcı hâle getiren uluslararası antlaşmadır. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi ile birlikte "ikiz sözleşmeler" olarak anılır. Türkiye 2003'te taraf olmuştur. Uygulamasını BM İnsan Hakları Komitesi denetler.
Sistematik yorum, bir kuralı hukuk düzeninin bütünlüğü içinde kavrayan yöntemdir. Yorumcu, kuralı:
birlikte okur. Amaç, kuralın hukuk sisteminin uyumlu bir parçası olarak işlemesini sağlamaktır.
Kuralın bulunduğu yasa metninin bölümleri, başlıkları, maddelerin yerleri ve fıkralar arası ilişkiler değerlendirilir. Metin, başlıkların altında ve sırasında anlam kazanır.
Kural, hukuk sisteminin bütününde diğer normlarla ilişkilendirilir. Normlar hiyerarşisi ve anayasanın üstünlüğü bu boyutun temelidir.
Kanun birden fazla yoruma elveriyor ve yorumlardan biri anayasaya uygun, diğeri aykırı ise anayasaya uygun olan yorum tercih edilir. Bu, anayasanın bağlayıcılığı ilkesinin somutlaşmasıdır.
Kurallar arasındaki çelişkileri minimize eder. Aynı kavramın farklı maddelerdeki farklı anlamlar taşımasını önler.
Alt norm üst norma uygun yorumlanır. Kanun anayasaya, yönetmelik kanuna uygun olacak şekilde okunur.
Özellikle insan hakları alanında Türkiye'nin taraf olduğu AİHS ve Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi paralel referans kaynaklarıdır.
Sistematik yorum, lafzi yorumun ve amaçsal yorumun tamamlayıcısıdır. Dört yorum yöntemi (lafzi, sistematik, tarihsel, amaçsal) bir arada uygulanarak en güçlü hukuki sonuç üretilir.
Anayasa Mahkemesi, kanun hükmünü denetlerken sistematik yorumu yoğun kullanır. Temel hakların sınırlanması çerçevesinde bir kanun hükmü, ölçülülük, hukuk devleti ve demokratik toplum düzeninin gerekleri ile birlikte sistematik biçimde okunur.