Son güncelleme:
Pilot Karar (AYM): Pilot karar, Anayasa Mahkemesi'nin bir bireysel başvuruda tespit ettiği yapısal veya sistematik temel hak ihlalini giderecek genel tedbirleri de kararla birlikte belirttiği özel karar tipidir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kökenli usul, Türkiye'de bireysel başvuru içtihadıyla benimsenmiştir. Amaç, aynı yapısal sorundan kaynaklanan tekrar eden başvuruları önlemek ve idareye iyileştirme yol haritası çizmektir.
Avrupa Konseyi
Avrupa Konseyi, 1949'da Londra'da kurulan ve Avrupa'da insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğünü güçlendirmeyi amaçlayan uluslararası hükümetler arası örgüttür. 46 üye devlet bulunmakta, merkezi Strasbourg'tadır. En önemli ürünü Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'dir. Türkiye 1949'da Avrupa Konseyi'nin kurucu üyelerinden biri olmuştur. Avrupa Birliği ile karıştırılmamalıdır; iki kuruluş ayrıdır.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM)
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Strazburg merkezli ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin uygulanmasını denetleyen uluslararası yargı organıdır. 1959'da kurulmuş, 11 No'lu Protokol ile 1998'de tek daimi mahkemeye dönüşmüştür. Bireysel başvuru ve devletlerarası başvuru üzerine karar verir; kararları taraf devletler için bağlayıcıdır. Türkiye 1987'den beri bireysel başvuru yetkisini tanımaktadır.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Bireysel Başvuru
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (Anayasa m. 148/3). 2010 Anayasa değişikliği ile getirilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başlamıştır. AİHM öncesi tüketilmesi gereken iç hukuk yolu sayılır; AYM bu yolla norm iptal edemez.
Bakanlar
Bakanlar, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Cumhurbaşkanı tarafından atanan ve görevden alınan, belirli kamu hizmet alanlarında yürütme yetkisini kullanan üst düzey yürütme organlarıdır. Anayasa m. 106 uyarınca bireysel olarak Cumhurbaşkanına karşı sorumludurlar; Bakanlar Kurulu ve kolektif sorumluluk 2017 değişikliği ile kaldırılmıştır. TBMM üyelerinden atanırlarsa milletvekilliği düşer. Bakanlıkların kurulması ve kaldırılması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yapılır.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
İptal Kararı (AYM)
İptal kararı, Anayasa Mahkemesi'nin anayasaya aykırı bulduğu bir kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya TBMM İçtüzüğü hükmünü yürürlükten kaldırdığı karardır. Kararlar genel olarak bağlayıcıdır ve Resmî Gazete'de yayımla hüküm doğurur. Kural olarak iptal kararları geriye yürümez, ileri etkilidir. Anayasa Mahkemesi yürürlüğe girmeyi en fazla bir yıl erteleyebilir.
Mülkiyet Hakkı
Mülkiyet hakkı, kişinin bir mala sahip olma, o maldan yararlanma ve üzerinde tasarrufta bulunma yetkisini güvence altına alan ve Anayasa m. 35 ile düzenlenmiş temel haktır. AİHS Ek 1. Protokol m.1 de hakkı ayrıca güvence altına alır. Hak; kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlandırılabilir, toplum yararına aykırı kullanılamaz ve kamulaştırma yoluyla devlete geçirilebilir. Sınırlama rejimi Anayasa m. 13 genel kuralına tabidir ve ölçülülük ilkesi çerçevesinde uygulanır.
Makul Sürede Yargılanma
Makul sürede yargılanma hakkı, bireyin davasının aşırı gecikmeye uğramaksızın sonuçlanmasını gerektiren adil yargılanma güvencesidir. Anayasa m. 36 ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6 kapsamında yer alır. Yargılamanın uzunluğu mahkemelerce olay bazında değerlendirilir; davanın karmaşıklığı, tarafların tutumu ve yargı makamlarının çabası belirleyici ölçütlerdir.
Anayasa Yargısı
Anayasa yargısı, anayasanın üstünlüğü ilkesinin fiilen uygulanmasını sağlayan yargısal denetim mekanizmalarının bütünüdür. Kanunların, CBK'ların, TBMM içtüzüğünün anayasaya uygunluğunun denetlenmesi; bireysel başvuruların incelenmesi ve Yüce Divan yargılaması bu yargı kolunun başlıca işlevleridir. Türkiye'de merkeziyetçi (Kelsen) model benimsenmiş olup anayasa yargısı münhasıran Anayasa Mahkemesi tarafından yürütülür. 1961 Anayasası ile kurumsal temele kavuşmuştur.
Yargısal Denetim
Yargısal denetim, kamu işlemlerinin ve özel hukuk ilişkilerinin hukuka ve anayasaya uygunluğunun bağımsız mahkemeler eliyle incelenmesi ve gerektiğinde hükümsüz kılınmasıdır. Hukuk devleti rejiminin en güçlü garantisi olarak kamu iktidarının sınırlandırılmasına hizmet eder. Türk hukukunda çoklu yargı düzenleri (anayasa, adli, idari, uyuşmazlık) ayrı işlev ve kanun yollarıyla bu denetimi yürütür; kanun yolları (istinaf, temyiz, bireysel başvuru) denetimin kademeli yapısını kurar.
Pilot karar usulü, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nde 2004 yılında geliştirilen bir mekanizmadır. AİHM, tek bir davada tespit ettiği ihlalin binlerce benzer başvuruya konu olabileceğini gördüğünde, yapısal sorunu tanımlayarak genel tedbir talep eder.
Türkiye'de 2012'de başlayan bireysel başvuru sisteminin ilerlemesiyle Anayasa Mahkemesi de anayasa yargısı pratiği içinde benzer bir yaklaşım benimsemiştir.
İhlal tek bir başvurucuya özgü değil, aynı yapısal kusurdan kaynaklanan çok sayıda başvuruya yol açabilir nitelikte olmalıdır. Bu tespit, davayı diğer olağan bireysel başvuru dosyalarından ayıran en önemli unsurdur.
Karar, bireysel ihlalin giderilmesi yanında aynı ihlali önleyecek genel düzenleyici veya idari tedbirleri de işaret eder. Bu tedbirler yasama veya idarenin sorumluluk alanına girer.
Pilot karar verildikten sonra, aynı yapısal sorundan kaynaklanan bekleyen başvurular, genel tedbir uygulanıncaya kadar ertelenebilir.
Anayasa Mahkemesi pilot kararı özellikle makul sürede yargılanma ihlalleri, tutuklama koşulları ve mülkiyet hakkı gibi alanlarda uygulamıştır. Karar ardından yasama veya idare, genel tedbiri yerine getirmek üzere düzenleme yapar. Yapılan düzenleme yetersizse AYM yeni bir pilot karar ile tedbir tekrar talep edebilir.
| Özellik | AYM Pilot Karar | AİHM Pilot Karar |
|---|---|---|
| Bağlayıcılık | Devlet için bağlayıcı | Devlet için bağlayıcı |
| İç hukuk etkisi | Doğrudan | Yargılamanın yenilenmesi yolu |
| Takip | Doğrudan yargısal denetim | Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi |
Her iki mahkeme için de pilot karar, tek tip ihlalin sistemik çözümünü zorlar; farklı olan yalnızca takip mekanizmasıdır.