Temel hak sınırlamalarının tabi olduğu anayasal güvencelerin bütünüdür: kanunla sınırlama, meşru amaç, ölçülülük, hakkın özüne dokunmama ve demokratik toplum düzeninin gerekleri (AY m.13).
Temel Hakların Sınırlanması
Temel hak ve özgürlüklerin ancak kanunla, Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ölçülülük ilkesine uygun biçimde sınırlanabilmesidir (AY m.13). Sınırlama rejiminin genel çerçevesidir.
Ölçülülük İlkesi
Temel hak sınırlamalarının elverişli, gerekli ve orantılı olması gerektiğini ifade eden anayasal ilkedir (AY m.13). Anayasa Mahkemesinin sınırlama denetiminde en sık kullandığı ölçüttür.
Sınırlamanın sınırı, temel hak ve özgürlüklerin sınırlanmasına getirilen üst sınırları ifade eden anayasa hukuku kavramıdır. Devletin sınırlama yetkisi sınırsız değildir; bu yetki, Anayasa'nın belirlediği güvencelerle çevrelenmiştir. Bu güvencelere "sınırlamanın sınırları" denir. AY m.13, sınırlama yetkisinin sınırlarını tek bir maddede toplayan genel güvence hükmüdür.
Kavram, Alman anayasa hukuku doktrininden (Schranken-Schranken) Türk hukukuna aktarılmıştır ve AYM içtihadında sıklıkla kullanılmaktadır.
AY m.13, sınırlamanın sınırlarını beş temel güvence olarak düzenler:
| Güvence | Açıklama |
|---|---|
| Kanunla sınırlama | Yalnızca yasama organının çıkardığı kanunla |
| Özel sınırlama sebebi | Hakkın düzenlendiği maddedeki nedenlerle |
| Hakkın özüne dokunmama | Çekirdek alanın korunması |
| Demokratik toplum düzeni | Çoğulcu demokrasi gerekleri |
| Ölçülülük ilkesi | Araç-amaç orantılılığı |
Bu güvencelerin kümülatif (birlikte) sağlanması zorunludur. Herhangi birinin eksikliği, sınırlamayı Anayasa'ya aykırı kılar.
Sınırlamanın sınırları, iki temel işlev görür:
AYM uygulamasında sınırlamanın sınırları kademeli olarak denetlenir:
Bu sıralama, AİHM'in müdahale testine paraleldir.
Doktrinde sınırlamanın sınırları konusunda iki önemli tartışma vardır: