Seçmenlerin oylarının milletvekilliğine dönüştürülme yöntemini belirleyen kurallar bütünüdür. Türkiye'de milletvekili seçimlerinde d'Hondt sistemine dayalı nispi temsil uygulanmaktadır (AY m.67).
Nispi Temsil
Her siyasi partinin aldığı oy oranına göre temsil edildiği seçim sistemidir. Türkiye'de milletvekili seçimlerinde d'Hondt usulüyle uygulanan nispi temsil sistemi kullanılmaktadır.
D'Hondt Sistemi
Nispi temsil seçim sisteminde milletvekilliklerinin partiler arasında dağıtılmasında kullanılan matematiksel yöntemdir. Partilerin aldığı oylar sırasıyla 1, 2, 3... sayılarına bölünerek milletvekillikleri paylaştırılır.
Seçim Barajı
Siyasi partilerin milletvekili çıkarabilmek için ülke genelinde alması gereken asgari oy oranıdır. 2022 değişikliğiyle yüzde yediye indirilmiştir. Temsilde adalet ve yönetimde istikrar dengesini sağlamayı amaçlar.
Seçim sistemi, seçmenlerin kullandıkları oyların temsilcilere ve sandalyelere nasıl dönüştürüleceğini belirleyen hukuki ve teknik kurallar bütününü ifade eder. Seçim sistemi, temsili demokrasinin işleyişinde belirleyici bir rol oynar; çünkü halkın iradesinin siyasi temsile nasıl yansıyacağını doğrudan şekillendirir. Bu nedenle seçim sistemi tercihi, salt teknik bir mesele olmayıp aynı zamanda siyasi bir tercih niteliği taşır.
Seçim sistemleri genel olarak çoğunluk sistemi, nispi temsil sistemi ve karma sistem olmak üzere üç ana kategoride incelenir. Çoğunluk sisteminde en çok oyu alan aday veya parti tüm temsil hakkını kazanırken, nispi temsil sisteminde sandalyeler partilerin aldıkları oy oranına göre dağıtılır. Karma sistemler ise bu iki yöntemin farklı biçimlerde birleştirilmesiyle oluşturulur.
Türkiye'de 1961 Anayasası döneminden itibaren ağırlıklı olarak nispi temsil sistemi uygulanmaktadır. 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu, seçim çevresi barajı ve ülke barajı gibi mekanizmalarla nispi temsil sistemini düzenlemektedir.
Anayasa'nın doğrudan "seçim sistemi" başlığı altında bir düzenlemesi bulunmamakla birlikte, seçimlerle ilgili temel ilkeler çeşitli maddelerde yer almaktadır:
Anayasa, seçim sisteminin türünü (nispi temsil, çoğunluk sistemi vb.) doğrudan belirlememekte; bu husus kanun koyucunun takdirine bırakılmaktadır. Ancak AY m.67'deki ilkeler, tercih edilecek seçim sisteminin sınırlarını çizmektedir.
Anayasa Mahkemesi, seçim sistemiyle ilgili çeşitli kararlarında önemli ilkeler belirlemiştir:
| Özellik | Çoğunluk Sistemi | Nispi Temsil | Karma Sistem |
|---|---|---|---|
| Temsilde Adalet | Düşük | Yüksek | Orta |
| Yönetimde İstikrar | Yüksek | Düşük | Orta |
| Parti Sayısı | Az (iki parti eğilimi) | Çok | Orta |
| Hesaplama | Basit | Karmaşık (D'Hondt vb.) | İkili |
| Türkiye Uygulaması | Yerel seçimler | Milletvekili seçimi | Uygulanmıyor |