Çalışanların ve işverenlerin üyelerinin çalışma ilişkilerinde ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak amacıyla önceden izin almaksızın sendika ve üst kuruluş kurma hakkıdır (AY m.51).
Sendika kurma hakkı, çalışanların ve işverenlerin ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek amacıyla önceden izin almaksızın sendika ve üst kuruluşlar kurabilme hakkını güvence altına alan temel bir anayasal haktır. AY m.51, sendika kurma hakkını düzenleyen temel anayasal hükümdür. Bu madde uyarınca çalışanlar ve işverenler, üyelerinin çalışma ilişkilerinde ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma hakkına sahiptir.
Sendika kurma hakkı, örgütlenme özgürlüğünün çalışma hayatındaki yansımasıdır. AY m.33'teki dernek kurma hakkının özel bir türü olarak da değerlendirilebilen bu hak, uluslararası hukuk belgelerinde de geniş biçimde tanınmaktadır. ILO (Uluslararası Çalışma Örgütü) Sözleşmeleri, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 11. maddesi ve Avrupa Sosyal Şartı, sendika hakkının uluslararası güvencelerini oluşturmaktadır.
AY m.51, sendika kurma hakkını bireysel ve kolektif boyutlarıyla güvence altına almıştır. Bireysel boyutta her çalışan, herhangi bir sendikaya üye olma veya olmama hakkına sahiptir. Sendikaya üye olmaya veya olmamaya zorlamak anayasal güvencelere aykırıdır. Kolektif boyutta ise çalışanlar, ortak çıkarlarını korumak için sendika kurabilir ve sendikal faaliyetlerde bulunabilirler.
Sendikalar, önceden izin almaksızın kurulur. Bu ilke, örgütlenme özgürlüğünün temel bir gereğidir. Sendika kuruluş ve faaliyetleri kanunla düzenlenir; ancak bu düzenleme, sendika kurma hakkının özüne dokunacak nitelikte olamaz.
AY m.51/2, sendika kurma hakkının sınırlandırılmasını Anayasa'nın 13. maddesindeki genel sınırlama rejimine bağlamıştır. Buna göre sendika kurma hakkı ancak milli güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık, genel ahlak ve başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle ve kanunla sınırlandırılabilir.
Sendika kurma hakkının en önemli uzantılarından biri toplu sözleşme hakkıdır. AY m.53, işçilerin ve işverenlerin karşılıklı olarak ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma şartlarını düzenlemek amacıyla toplu iş sözleşmesi yapma hakkına sahip olduğunu düzenlemiştir.
Toplu sözleşme hakkı, sendikal örgütlenmenin amacını gerçekleştiren temel bir araçtır. Sendikalar, toplu sözleşme müzakereleri aracılığıyla üyelerinin ücret, çalışma koşulları, iş güvencesi ve sosyal haklar gibi konularda daha iyi koşullar elde etmelerini sağlar. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu, toplu sözleşme sürecinin usul ve esaslarını düzenlemektedir.
Toplu sözleşme ehliyeti, belirli yetki koşullarını sağlayan sendikalara tanınmıştır. İşkolu ve işyeri barajları, toplu sözleşme yetkisinin belirlenmesinde uygulanan kriterlerdir. Bu baraj sistemi, sendikal temsil gücünü sağlamayı amaçlamakla birlikte, örgütlenme özgürlüğünü kısıtladığı gerekçesiyle eleştirilmektedir.
AY m.54, toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması halinde işçilerin grev hakkına sahip olduğunu düzenlemiştir. Grev hakkı, sendika kurma hakkının ve toplu sözleşme hakkının etkin kullanılabilmesi için vazgeçilmez bir araç olarak kabul edilmektedir. Grev hakkı olmaksızın toplu pazarlık sürecinde sendikanın elinde etkili bir baskı aracı bulunmayacağından, sendikal haklar işlevsel olarak zayıflayacaktır.
AY m.54 uyarınca grev hakkının kullanılması ve toplu sözleşmenin yapılması sırasında uyuşmazlığın yetki alanına giren işyerinde faaliyetin tamamen durmasına veya toplum için hayati öneme sahip işlerde durdurulmasına sebep olacak biçimde kullanılması kanunla sınırlandırılabilir. Siyasi amaçlı grev, dayanışma grevi, genel grev ve işyeri işgali gibi eylemler ise Anayasa'nın öngördüğü grev hakkının kapsamı dışında değerlendirilmektedir.
Lokavt hakkı ise işverenlere tanınan karşılıklı bir haktır. AY m.54/3, toplu iş sözleşmesi yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması halinde işverenin lokavta başvurabilmesini düzenlemiştir. Grev ve lokavtın yasaklanabileceği veya ertelenebileceği haller kanunla düzenlenir.