Bir davada uygulanacak kanun veya kararname hükmünün anayasaya aykırı olduğu kanısına varan mahkemenin konuyu Anayasa Mahkemesine taşıması yoludur (AY m.152). İtiraz yolu olarak da adlandırılır.
Somut norm denetimi, görülmekte olan bir davada uygulanacak kanun hükmünün anayasaya aykırı olduğu kanısına varan mahkemenin, bu hükmün iptali için Anayasa Mahkemesi'ne başvurmasını ifade eden anayasal denetim yoludur. "İtiraz yolu" olarak da adlandırılan bu mekanizma, soyut norm denetiminin aksine, somut bir uyuşmazlık bağlamında ve yalnızca davaya bakan mahkeme tarafından işletilebilir.
Somut norm denetiminin temel mantığı, yargıçların anayasaya aykırı buldukları bir kanunu uygulamak zorunda kalmamaları ilkesine dayanır. Ancak Türk hukuk sisteminde yargıçlar, anayasaya aykırı buldukları kanunu doğrudan uygulamama yetkisine sahip değildir. Bunun yerine konuyu AYM'ye taşıyarak merkezî denetim mekanizmasını harekete geçirirler.
Bu denetim yolu, iptal davası açma süresinin (altmış gün) geçmiş olduğu durumlarda büyük önem taşır. Süre geçmiş olsa bile, bir kanun hükmünün anayasaya uygunluğu, somut norm denetimi yoluyla her zaman AYM önüne getirilebilir.
Somut norm denetiminin anayasal dayanağı AY m.152 olup bu madde mekanizmanın tüm usul ve esasını düzenlemektedir:
Ayrıca AY m.148/1 genel olarak AYM'nin kanunların ve CBK'ların anayasaya uygunluğunu denetleme yetkisini düzenlemekte olup somut norm denetiminin de dayanağını oluşturur.
Somut norm denetiminin işleyebilmesi için aşağıdaki koşulların bir arada bulunması gerekir:
AYM, somut norm denetimine ilişkin zengin bir içtihat geliştirmiştir:
"Uygulanacak norm" kriteri: AYM, başvurunun kabul edilebilirliği aşamasında, itiraz konusu normun davada gerçekten uygulanacak olup olmadığını titizlikle incelemektedir. Davada uygulanmayacak bir hüküm hakkında yapılan başvurular, başvurunun reddi ile sonuçlanmaktadır.
Beş aylık sürenin aşılması: AYM, uygulamada beş aylık süreyi sıklıkla aşmaktadır. Bu durumda mahkeme, davayı yürürlükteki hükme göre sonuçlandırabilir; ancak AYM'nin karar vermesine engel olmaz. AYM, beş ay geçtikten sonra da karar vermeye devam edebilir.
On yıllık yasak: AYM'nin esastan red kararı vermesi halinde, aynı hüküm hakkında on yıl boyunca yeniden itiraz yoluna başvurulamaz. Ancak "ilk inceleme" aşamasında (usulden) verilen red kararları bu yasağın kapsamında değildir.
Re'sen başvuru: AYM içtihadına göre, tarafların aykırılık iddiasında bulunmamış olması, mahkemenin kendiliğinden başvurmasına engel değildir.
| Özellik | Somut Norm Denetimi | Soyut Norm Denetimi (İptal Davası) |
|---|---|---|
| Başvuran | Davaya bakan mahkeme | Cumhurbaşkanı, meclis grupları, 1/5 milletvekili |
| Koşul | Görülmekte olan dava + uygulanacak norm | Somut uyuşmazlık aranmaz |
| Süre | Süre sınırı yok | 60 gün (hak düşürücü) |
| Konu | Kanun ve CBK hükümleri | Kanun, CBK, TBMM İçtüzüğü |
| Denetim türü | Yalnızca esas | Şekil + esas |
| AYM karar süresi | 5 ay | Süre sınırı yok |
| Tekrar başvuru yasağı | Esastan ret sonrası 10 yıl | Yoktur |