Anayasa Hukuku
Soyut Norm Denetimi Nedir?
Tanım
Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunun belirli organların başvurusuyla denetlenmesidir (AY m.150). İptal davası yoluyla gerçekleşir.
Sayfa yükleniyor
Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunun belirli organların başvurusuyla denetlenmesidir (AY m.150). İptal davası yoluyla gerçekleşir.
Somut Norm Denetimi
Bir davada uygulanacak kanun veya kararname hükmünün anayasaya aykırı olduğu kanısına varan mahkemenin konuyu Anayasa Mahkemesine taşıması yoludur (AY m.152). İtiraz yolu olarak da adlandırılır.
İptal Davası (Anayasa)
Cumhurbaşkanı, TBMM üye tamsayısının beşte biri veya en fazla üyeye sahip iki parti grubunun kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin iptali için Anayasa Mahkemesine başvurmasıdır (AY m.150).
Soyut norm denetimi, herhangi bir somut uyuşmazlık veya dava bağlamı aranmaksızın, bir normun anayasaya uygunluğunun doğrudan Anayasa Mahkemesi'ne başvurularak denetlenmesini ifade eder. Bu denetim yolu, Türk anayasa hukukunda "iptal davası" olarak somutlaşmıştır. Soyut norm denetiminde amaç, anayasaya aykırı olduğu düşünülen normun yürürlüğe girmesinin hemen ardından, herhangi bir uygulamaya gerek kalmaksızın ortadan kaldırılmasıdır.
Soyut norm denetimi, Kıta Avrupası anayasa yargısı modelinin (Kelsen modeli) temel unsurlarından biridir. Bu modelde anayasaya uygunluk denetimi merkezî bir mahkeme (Anayasa Mahkemesi) tarafından yapılmakta ve norm, herkesin hakkında geçerli olacak şekilde (erga omnes) iptal edilebilmektedir.
Soyut norm denetiminin en belirgin özelliği, başvuranın kişisel bir hak ihlaline uğramış olmasının aranmamasıdır. Dava açma yetkisi, bireylere değil, anayasanın belirlediği sınırlı sayıda organ ve kişiye tanınmıştır. Bu durum, soyut norm denetimini bireysel başvurudan ve somut norm denetiminden ayıran temel farktır.
Soyut norm denetiminin anayasal temeli şu hükümlerdir:
Soyut norm denetiminin temel özellikleri şöyle özetlenebilir:
| Özellik | Soyut Norm Denetimi | Somut Norm Denetimi | Bireysel Başvuru |
|---|---|---|---|
| Başvuran | Cumhurbaşkanı, meclis grupları, 1/5 milletvekili | Davaya bakan mahkeme | Hak ihlali mağduru birey |
| Somut olay | Gerekmez | Görülmekte olan dava gerekir | Somut hak ihlali gerekir |
| Süre | 60 gün | Süre yok | 30 gün (iç hukuk yollarının tüketilmesinden itibaren) |
| Konu | Kanun, CBK, İçtüzük | Kanun, CBK | Temel hak ve özgürlük ihlalleri |
| Denetim | Şekil + esas | Yalnızca esas | Hak ihlali var/yok |
| Karar etkisi | Erga omnes (iptal) | Erga omnes (iptal) | Inter partes (ihlal tespiti) |