Son güncelleme:
Tanzimat Fermanı: Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu), 3 Kasım 1839'da Sultan Abdülmecid tarafından Gülhane Parkı'nda ilan edilen ve Osmanlı modernleşmesinin hukuki başlangıç noktası kabul edilen belgedir. Reşid Paşa'nın hazırladığı ferman, padişah iradesine karşı bireysel haklar güvencesini ilk kez ilan eder. Can, mal ve namus güvenliği, eşitlik, vergi adaleti ve kanun önünde eşitlik ilkeleri temel ilkeleridir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Kanun Önünde Eşitlik
Kanun Önünde Eşitlik, herkesin dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşit olduğu ilkesini ifade eden anayasal demokratik düzenin temel taşlarından biridir; 1982 Anayasası m.10 uyarınca kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Şekli eşitlik (aynı duruma aynı muamele) ve maddi eşitlik (farklı duruma ölçülü muamele) iki boyutuyla AİHS m.14 ile paralel korunur.
Yaşam Hakkı
Yaşam hakkı, herkesin yaşamı ile maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkıdır; Anayasa m. 17/1 ve AİHS m.2 ile güvence altına alınır ve diğer hakların kullanılmasının önkoşulu sayılır. Devlete hem keyfi ölümden kaçınma (negatif) hem yaşamı koruma, riskleri önleme ve şüpheli ölümlerde etkili soruşturma yürütme (pozitif) yükümlülüğü yükler. Anayasa m. 15/2 kapsamında olağanüstü hallerde dahi çekirdek alanda korunur; savaş hukukunun meşru kıldığı eylemler dar yorumlu istisnadır.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
1921 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye)
1921 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye Kanunu), 20 Ocak 1921'de Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen ve Milli Mücadele dönemini anayasal çerçeveye oturtan kısa metinli anayasadır. 23 maddelik çerçeve anayasa örneğidir. Meclisin üstünlüğüne dayalı, tek organ birliği (meclis hükümeti sistemi) öngören bu anayasa, "egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesini ilk kez formüle eder.
Kişi Özgürlüğü ve Güvenliği
Kişi Özgürlüğü ve Güvenliği, herkesin kişi hürriyeti ve güvenliğine sahip olduğunu ve kanunda yazılı haller dışında kimsenin hürriyetinden yoksun bırakılamayacağını ifade eden klasik bir koruyucu haktır; 1982 Anayasası m.19 ve AİHS m.5 ile paralel korunur. Yakalama, tutuklama ve gözaltı gibi tedbirler yalnızca kanunda yazılı hallerde ve hâkim kararı ile uygulanabilir; yakalanan kişi en geç 48 saat içinde (toplu suçlarda 4 gün) hâkim önüne çıkarılır.
Anayasacılık (Constitutionalism)
Anayasacılık (constitutionalism), devlet iktidarının anayasal kurallarla sınırlandırılması gerektiğini savunan siyasi ve hukuki düşünce akımıdır. Sınırlı iktidar, kuvvetler ayrılığı, temel hak güvenceleri, hukuk devleti ve anayasa yargısını zorunlu unsur sayar. 1789 Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi m.16'daki formülasyon klasik tanımdır: "Hakların güvence altına alınmadığı ve kuvvetler ayrılığının belirlenmediği bir toplumda anayasa yoktur."
Sened-i İttifak
Sened-i İttifak, 1808 yılında II. Mahmut döneminde padişah ile ayanlar arasında imzalanan ve Osmanlı merkezî iktidarını ayanlar lehine sınırlayan belgedir. Türk anayasal tarihinde padişah yetkisinin ilk yazılı sınırlaması olarak kabul edilir. Magna Carta'ya benzetilse de bireysel hakları değil, ayanların statüsünü güvence altına almıştır. Kısa sürede yürürlükten kalkmış; ancak anayasacılık tarihinde sembolik önemi büyüktür.
Kanun-i Esasi (1876 Anayasası)
Kanun-i Esasi, 23 Aralık 1876'da II. Abdülhamit tarafından ilan edilen Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk yazılı anayasasıdır. Birinci Meşrutiyet'in hukuki temelini oluşturur. Padişahın yetkilerini kısmen sınırlayan, ikili yasama meclisini (Heyet-i Mebusan + Heyet-i Ayan) öngören ve temel hakları kısmî biçimde güvenceye bağlayan metindir. 1878'de II. Abdülhamit tarafından yürürlüğü askıya alınmış, 1908'de İkinci Meşrutiyet ile yeniden yürürlüğe girmiştir.
Tanzimat Fermanı, Osmanlı İmparatorluğu'nda hukuki modernleşme sürecinin başlangıcıdır. Sened-i İttifak (1808) sınırlı bir elit-padişah sözleşmesi iken, Tanzimat Fermanı bireysel hakları ilk kez geniş kapsamlı biçimde ilan eden padişah belgesidir.
Belge "Gülhane Hatt-ı Hümayunu" olarak da anılır.
Ferman, her Osmanlı vatandaşının can, mal ve namus (ırz) güvenliğinin sağlanacağını ilan eder. Bu, padişahın keyfi uygulamalarına karşı bireyi koruma sözüdür. Günümüzdeki yaşam hakkı ve kişi özgürlüğü ve güvenliği ilkelerinin erken ifadesidir.
Tüm Osmanlı tebaasının din ayrımı gözetilmeksizin eşit muamele göreceği ilan edildi. Müslüman ve gayri müslim tebaa arasında hukuki eşitlik bir mesele olarak ilk kez ele alındı.
Keyfi vergi uygulamalarına son vereceği, vergilerin adaletli ve kanunla düzenleneceği sözü verildi. Keyfi iltizam sistemi yerine düzenli vergilendirme benimsendi.
Yargısız cezalandırma yasağı ilan edildi. Kimsenin mahkeme kararı olmadan idam edilemeyeceği, cezaların kanunda belirli olması gerekeceği vurgulandı. Bu günümüzdeki kanunilik ilkesinin (nulla poena sine lege) erken ifadesidir.
Ferman, Osmanlı'nın modern yasama organları kurması ve kurumsal reform yapmasının yolunu açtı. Sonraki yıllarda Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliye gibi yapılar ortaya çıktı.
Tanzimat Fermanı bir fermandır; yani padişahın tek taraflı irade beyanıdır. Anayasa değildir ama anayasal değer taşır. Çünkü:
Ferman'da ilan edilen ilkelerin pratik hayata geçirilmesi zaman aldı. Taşra yönetiminin dönüşmesi, yargı sistemi reformu ve eğitim alanındaki değişiklikler onlarca yıl sürdü.
Ferman padişahın kendi iradesini sınırladığı bir belgedir. Ancak bu sınır, başka bir padişahın veya aynı padişahın iradesiyle geri alınabilir niteliktedir. Gerçek anayasal güvence Kanun-i Esasi ile gelecektir.
Tanzimat Fermanı'ndan 17 yıl sonra, Kırım Savaşı'nın ardından, 18 Şubat 1856'da Islahat Fermanı ilan edildi. Bu ferman Tanzimat'ın getirdiği eşitlik ilkesini somutlaştırdı ve özellikle gayri müslim tebaanın haklarını detaylı düzenledi. Tanzimat + Islahat Fermanları birlikte Osmanlı anayasacılığının dönüşüm evresini oluşturur.
Tanzimat Fermanı, Osmanlı modernleşmesinin kurumsal altyapısını hazırladı. 37 yıllık deneyim ve reform süreci, 1876'da Kanun-i Esasi'nin kabulünün zeminini oluşturdu. Tanzimat olmaksızın Kanun-i Esasi'nin ani bir şekilde ortaya çıkması mümkün olmazdı.