Hukuki Niteliği
"Türkiye Büyük Millet Meclisinin seçimleri beş yılda bir yapılır." — Anayasa m.77/1 (olağan süre ve yenileme)
Seçimlerin yenilenmesi, 2017 Anayasa Değişikliği ile cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçişin simgesel kurumlarından biridir; başkanlık sistemi (cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi) içinde yasamanın ve yürütmenin karşılıklı fesih silahı kabul edilir. Klasik parlamenter sistem hükümetinin düşürülmesi değil, her iki organın birlikte sandığa gitmesini zorunlu kılan bir ortaklık kuralı niteliğindedir.
Dayanak
- Anayasal dayanak: Anayasa m. 77 (olağan dönem, 5 yıl) ve Anayasa m. 116 (yenileme).
- Anayasa m. 116/1: TBMM, üye tamsayısının beşte üç çoğunluğu (360/600) ile seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.
- Anayasa m. 116/2: Cumhurbaşkanı seçimlerin yenilenmesine karar verebilir; TBMM seçimleri ile cumhurbaşkanı seçimi birlikte yapılır (paralel seçim kuralı).
Özellikleri
Paralel Seçim Kuralı
Anayasa m. 116/4 uyarınca seçim yenilendiğinde hem yasama yılı ve yasama dönemi yeniden başlar hem de cumhurbaşkanı seçimi eş zamanlı yapılır. Bu kural iki organı aynı siyasî zeminde buluşturarak kuvvetler ayrılığı içinde yapay çatışmayı önlemeyi amaçlar.
TBMM Kararı ile Yenileme
TBMM, üye tamsayısının beşte üçü (360/600) ile salt nitelikli çoğunluk kararı aldığında seçimlerin yenilenmesine hükmeder. Karar hem meclisi hem cumhurbaşkanını kapsadığından TBMM bu kararıyla kendini de feshetmiş olur.
Cumhurbaşkanı Kararı ile Yenileme
Cumhurbaşkanının yenileme kararında gerekçe aranmaz; ancak ikinci dönemindeyken TBMMnin yenileme kararı alması durumunda (Anayasa m. 116/3) cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir. Bu kural, cumhurbaşkanı-meclis ilişkisindeki stratejik hesabı yönetir.
Asgari Süre
Seçim yenileme kararı alındığında mevcut milletvekililerin sıfatı yeni meclisin toplantısına kadar sürer; cumhurbaşkanının görevi ise yeni seçilen cumhurbaşkanı göreve başlayana kadar devam eder.
2017 Değişikliğinin Etkisi
2017 öncesi sistemde meclis tek başına seçim yenileyebiliyor; hükümet bunalımı, kabine krizi gibi parlamenter sistem dinamikleri erken seçimi tetikleyebiliyordu. 2017 sonrası yenileme iki organ için ortak akıbet doğuran bir araç hâline gelmiştir; böylece her iki organ çoğunluk seçim sistemi etkisiyle eş zamanlı hesap verir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Anayasa m. 77: Olağan TBMM dönemi 5 yıldır; yenileme olağan süreye istisnadır.
- Anayasa m. 116/1 — Beşte Üç Kuralı: TBMM üye tamsayısı 600 olduğu için 360 milletvekili kararı yeterlidir.
- Paralel Seçim: Yenileme kararıyla cumhurbaşkanlığı ve milletvekili seçimi birlikte yapılır; bir organ tek başına yenilenemez.
- Üçüncü Dönem Kapısı: Cumhurbaşkanı ikinci dönemindeyken TBMM yenilerse cumhurbaşkanı bir kez daha aday olabilir (Anayasa m. 116/3).
- Kimse Feshedemez: Cumhurbaşkanının meclisi tek taraflı fesih yetkisi yoktur; Anayasa m. 116/2 yenilemeyi öngörür ve bu karar kendini de hedef alır.
- Seçim Güvencesi: Yenileme kararı sonrası seçim, Yüksek Seçim Kurulu yönetiminde ve seçim güvenliği ilkesi çerçevesinde yapılır.