Anayasa Hukuku
Sosyal Devlet Nedir?
Tanım
Devletin vatandaşlarına insan onuruna yaraşır asgari yaşam düzeyi sağlamakla yükümlü olduğu ilkedir (AY m.2). Sosyal hakların güvencesi olarak eğitim, sağlık ve çalışma haklarını kapsar.
Sayfa yükleniyor
Devletin vatandaşlarına insan onuruna yaraşır asgari yaşam düzeyi sağlamakla yükümlü olduğu ilkedir (AY m.2). Sosyal hakların güvencesi olarak eğitim, sağlık ve çalışma haklarını kapsar.
Sağlık Hakkı
Herkesin sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olduğu, devletin herkesin hayatını beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamakla yükümlü olduğu sosyal haktır (AY m.56).
Eğitim ve Öğrenim Hakkı
Kimsenin eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamayacağı, ilköğretimin zorunlu ve devlet okullarında parasız olduğu sosyal haktır (AY m.42). Devletin pozitif yükümlülüğü vardır.
Çalışma Hakkı
Herkesin çalışma hakkına sahip olduğu, devletin çalışanların yaşam düzeyini yükseltmek ve çalışma hayatını geliştirmek için gerekli tedbirleri alması yükümlülüğüdür (AY m.49).
Sosyal devlet, bireylerin insan onuruna yaraşır bir yaşam sürdürebilmeleri için devlete aktif müdahale yükümlülüğü yükleyen anayasal ilkedir. Bu ilke, liberal devlet anlayışının ötesine geçerek devleti salt düzen koruyucu (jandarma devlet) olmaktan çıkarır ve toplumsal adaletin, sosyal güvenliğin ve ekonomik dengenin sağlanmasında devlete pozitif sorumluluklar yükler.
Sosyal devlet ilkesi, 20. yüzyılda özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrasında sosyal hakların anayasal güvenceye kavuşturulmasıyla birlikte güçlenmiştir. Türkiye'de bu ilke 1961 Anayasası ile ilk kez anayasal düzeyde benimsenmiş ve 1982 Anayasası'nda da korunmuştur. Sosyal devlet, kapitalist ekonomik düzen içinde toplumsal eşitsizlikleri gidermeyi amaçlayan bir devlet modelidir.
Sosyal devlet ilkesi, devletin ekonomik ve sosyal yaşama müdahalesini meşrulaştıran temel anayasal kaynaktır. Eğitim, sağlık, konut, çalışma hakkı ve sosyal güvenlik gibi alanlarda devletin pozitif yükümlülükleri bu ilkeden kaynaklanır.
AY m.2, Türkiye Cumhuriyeti'nin sosyal bir hukuk devleti olduğunu açıkça belirtir. AY m.5 ise devletin temel amaç ve görevleri arasında "kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak", "insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmak" ve "kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya" çalışmayı saymaktadır.
AY m.17'de yaşam hakkı, AY m.42'de eğitim hakkı, AY m.49-55'te çalışma hayatına ilişkin haklar, AY m.56'da sağlık hakkı, AY m.57'de konut hakkı ve AY m.60-62'de sosyal güvenlik hakkı düzenlenmiştir. Bu haklar, sosyal devlet ilkesinin somut anayasal yansımalarıdır.
Anayasa Mahkemesi, sosyal devlet ilkesini pek çok kararında denetim ölçütü olarak kullanmıştır. Mahkeme'ye göre sosyal devlet, "güçsüzleri güçlüler karşısında koruyarak gerçek eşitliği, yani sosyal adaleti ve toplumsal dengeyi sağlamakla yükümlü devlet"tir.
Mahkeme, özelleştirme, sosyal güvenlik reformları ve vergi düzenlemeleri gibi konularda sosyal devlet ilkesini değerlendirme ölçütü olarak kullanmıştır. Ancak Mahkeme, sosyal devlet ilkesinin yasama organına geniş bir takdir yetkisi tanıdığını ve bu ilkenin somutlaştırılmasının öncelikle yasakoyucunun görev alanında olduğunu da belirtmiştir.
Anayasa Mahkemesi, sosyal hakların "programatik" niteliğini vurgulayarak bu hakların devlete anında yerine getirme yükümlülüğü yüklemediğini, devletin mali kaynaklarına ve ekonomik koşullarına göre aşamalı olarak gerçekleştirilebileceğini kabul etmektedir.
| Özellik | Sosyal Devlet | Liberal Devlet | Sosyalist Devlet |
|---|---|---|---|
| Ekonomi modeli | Karma ekonomi | Serbest piyasa | Devlet mülkiyeti |
| Devletin rolü | Düzenleyici + koruyucu | Minimal müdahale | Tam kontrol |
| Mülkiyet | Özel mülkiyet (sosyal sınırlı) | Mutlak özel mülkiyet | Kolektif mülkiyet |
| Sosyal haklar | Anayasal güvence | Sınırlı | Geniş (teorik) |
| Eşitlik | Fırsat + sonuç eşitliği | Fırsat eşitliği | Sonuç eşitliği |
| Türkiye | AY m.2 (benimsenen) | — | — |