Vatandaşların kanunda gösterilen şartlara uygun olarak seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma hakkıdır (AY m.67). Serbest, eşit, gizli oy ve açık sayım ilkeleri geçerlidir.
Seçim Sistemi
Seçmenlerin oylarının milletvekilliğine dönüştürülme yöntemini belirleyen kurallar bütünüdür. Türkiye'de milletvekili seçimlerinde d'Hondt sistemine dayalı nispi temsil uygulanmaktadır (AY m.67).
Milletvekili Seçilme Yeterliliği
Milletvekili seçilebilmek için aranan koşullardır: Türk vatandaşlığı, 18 yaşını doldurmuş olmak, en az ilkokul mezunu olmak ve belirli suçlardan mahkum olmamak (AY m.76).
Seçme ve seçilme hakkı, vatandaşların siyasi iradesini oluşturma sürecine katılmasının temel aracı olan siyasi haklardandır. Seçme hakkı, vatandaşın temsilcilerini belirleme sürecinde oy kullanabilmesini; seçilme hakkı ise bir kişinin seçimle belirlenen kamu görevlerine aday olabilmesini ifade eder. Bu iki hak, temsili demokrasinin vazgeçilmez unsurları olup birlikte değerlendirilmelidir.
Seçme ve seçilme hakkı, yalnızca oy kullanma eylemini değil, siyasi faaliyette bulunma hakkını da kapsar. Siyasi partilere üye olma, seçim kampanyalarına katılma ve siyasi görüş açıklama gibi faaliyetler bu hakkın kapsamındadır. Anayasa bu hakları "siyasi haklar ve ödevler" bölümünde düzenlemiş olup vatandaşlık bağına dayalı haklar olarak kabul etmiştir.
Bu hak, mutlak bir hak olmayıp Anayasa ve kanunlarla belirlenen koşullar çerçevesinde kullanılabilir. Yaş, vatandaşlık, kısıtlılık gibi nedenlerle sınırlandırılması mümkündür. Ancak bu sınırlandırmalar hakkın özüne dokunmamalı ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmalıdır.
Seçme hakkının koşulları:
Seçilme hakkının koşulları (milletvekilliği için):
Seçme hakkının sınırları:
AYM, seçme ve seçilme hakkıyla ilgili önemli kararlar vermiştir:
| Özellik | Seçme Hakkı | Seçilme Hakkı |
|---|---|---|
| Yaş Koşulu | 18 yaş | 18 yaş (milletvekili) |
| Eğitim Koşulu | Yok | En az ilkokul mezunu |
| Askerlik Koşulu | Yok | Yapmış veya muaf olmak |
| Hak Niteliği | Hem hak hem ödev | Hak |
| Vatandaşlık | Zorunlu | Zorunlu |
| Kısıtlılık | Engel | Engel |
| AY Dayanağı | m.67 | m.67 ve m.76 |