Temel hak ve özgürlüklerin ancak kanunla, Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ölçülülük ilkesine uygun biçimde sınırlanabilmesidir (AY m.13). Sınırlama rejiminin genel çerçevesidir.
Sınırlamanın Sınırı
Temel hak sınırlamalarının tabi olduğu anayasal güvencelerin bütünüdür: kanunla sınırlama, meşru amaç, ölçülülük, hakkın özüne dokunmama ve demokratik toplum düzeninin gerekleri (AY m.13).
Demokratik Toplum Düzeninin Gerekleri
Temel hak sınırlamalarının demokratik bir toplumda zorunlu olan ihtiyaçlara cevap vermesi ve çoğulcu demokratik düzenle bağdaşması gerekliliğidir (AY m.13). AİHM içtihatlarıyla paralel yorumlanır.
Hakkın Özüne Dokunma Yasağı
Temel hak ve özgürlüklerin sınırlanması halinde bile hakkın kullanılmasını imkansız kılacak ölçüde özüne dokunulamaması yasağıdır (AY m.13). Sınırlamanın mutlak sınırını oluşturur.
Ölçülülük İlkesi
Temel hak sınırlamalarının elverişli, gerekli ve orantılı olması gerektiğini ifade eden anayasal ilkedir (AY m.13). Anayasa Mahkemesinin sınırlama denetiminde en sık kullandığı ölçüttür.
Temel hakların sınırlanması, bireylere tanınan anayasal hakların belirli koşullar altında devlet tarafından daraltılabilmesini ifade eden anayasa hukuku kavramıdır. 1982 Anayasası'nın 13. maddesi, temel hak ve özgürlüklerin sınırlanmasına ilişkin genel rejimi düzenleyen merkezi hükümdür. 2001 yılındaki Anayasa değişikliğiyle bu madde köklü biçimde değiştirilerek tek genel sınırlama maddesi sistemine geçilmiştir.
Sınırlama rejiminin anlaşılması, hakimlik sınavlarında anayasa hukuku sorularının belkemiğini oluşturur. Özellikle AY m.13'ün her bir koşulunun ayrı ayrı bilinmesi ve somut olaylara uygulanabilmesi beklenir.
AY m.13 (2001 değişikliği sonrası hâli):
"Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz."
Bu madde beş temel koşulu bir arada barındırır:
Sınırlama ancak TBMM tarafından çıkarılan kanunla yapılabilir. Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle temel hakların sınırlanması mümkün değildir (AY m.104/17). Kanunun erişilebilir, öngörülebilir ve belirli olması gerekir. AYM, kanuni düzenlemenin şekli kanun niteliğinde olmasını aramakta, idari düzenleyici işlemlerle yapılan sınırlamaları Anayasa'ya aykırı bulmaktadır.
2001 değişikliğiyle genel sınırlama sebepleri kaldırılmıştır. Artık her hak, yalnızca kendi maddesinde belirtilen nedenlerle sınırlanabilir. Örneğin:
Bu iki koşul, sınırlamanın maddi meşruiyetini denetleyen ölçütlerdir. Demokratik toplum düzeni gerekleri, çoğulculuk ve hoşgörüyü; ölçülülük ise araç-amaç dengesini ifade eder.
Anayasa Mahkemesi, sınırlama denetiminde kademeli bir inceleme yapmaktadır:
AYM bireysel başvuru kararlarında AİHM içtihadına sıklıkla atıf yapmakta ve "zorunlu toplumsal ihtiyaç" (pressing social need) testini uygulamaktadır.