Son güncelleme:
Sosyal Haklar (2. Kuşak): Sosyal haklar (ikinci kuşak haklar, pozitif statü hakları), devletin bireye pozitif edim sağlamasını gerektiren ekonomik, sosyal ve kültürel haklardır. 19. yüzyıl sanayi devriminin yarattığı toplumsal sorunlara cevap olarak gelişmiştir; 20. yüzyılın sosyal devlet anlayışıyla anayasalaşmıştır. Çalışma hakkı, sağlık hakkı, eğitim hakkı, konut hakkı, sosyal güvenlik gibi haklar bu kuşağa aittir.
Sağlık Hakkı
Sağlık hakkı, bireyin fiziksel, ruhsal ve sosyal açıdan iyilik halinde yaşama ve bu amaçla sağlık hizmetlerine erişebilme hakkıdır. AY m. 56 sağlıklı-dengeli çevrede yaşama hakkı ile devletin sağlık hizmetlerini yürütme yükümlülüğünü; AY m. 60 ise sosyal güvenlik hakkını güvence altına alır. İkinci kuşak sosyal haklar kategorisinde, programatik nitelikte olup devletin mali kaynaklarıyla kademeli gerçekleştirilir; AİHS pozitif yükümlülük doktrini yaşam hakkı boyutunu dolaylı korur.
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
1961 Anayasası
1961 Anayasası, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından Milli Birlik Komitesi ile Temsilciler Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlanan ve 9 Temmuz 1961 halkoylamasında %61,7 oy ile kabul edilen anayasadır. İnsan haklarına dayanan devlet, sosyal hukuk devleti, çift meclisli yasama, Anayasa Mahkemesi ve yargı bağımsızlığı güvenceleriyle Türk anayasal tarihinde özgürlükçü bir dönüm noktası sayılır. 12 Eylül 1980 müdahalesiyle yürürlükten kalkmıştır.
Yaşam Hakkı
Yaşam hakkı, herkesin yaşamı ile maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkıdır; Anayasa m. 17/1 ve AİHS m.2 ile güvence altına alınır ve diğer hakların kullanılmasının önkoşulu sayılır. Devlete hem keyfi ölümden kaçınma (negatif) hem yaşamı koruma, riskleri önleme ve şüpheli ölümlerde etkili soruşturma yürütme (pozitif) yükümlülüğü yükler. Anayasa m. 15/2 kapsamında olağanüstü hallerde dahi çekirdek alanda korunur; savaş hukukunun meşru kıldığı eylemler dar yorumlu istisnadır.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Sendika Kurma Hakkı
Sendika kurma hakkı, işçilerin ve işverenlerin önceden izin almaksızın sendika ve üst kuruluş kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten çekilebilme hakkını ifade eden bir örgütlenme özgürlüğüdür. Anayasa m. 51 ile güvence altına alınmış, m.52-54 ile toplu sözleşme ve grev hakları bütünleşik biçimde düzenlenmiştir; AİHS m.11 dernek özgürlüğü kapsamında korunur ve ILO 87 ile 98 No''lu sözleşmeleri temel uluslararası standardıdır.
Eğitim ve Öğrenim Hakkı
Eğitim ve Öğrenim Hakkı, bireyin kişiliğini özgürce geliştirmek üzere eğitim görme olanağına erişme hakkını ifade eden temel bir sosyal haktır; 1982 Anayasası m.42 uyarınca kimse eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz, ilköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunlu ve Devlet okullarında parasızdır, özel okulların bağlı olduğu esaslar kanunla düzenlenir. Hak pozitif statü içinde yer alır ve AİHS 1 No'lu Protokol m.2 ile korunur.
Sosyal Devlet
Sosyal devlet, yurttaşlarına yalnızca özgürlük ve güvenlik sağlamakla yetinmeyen; ekonomik, sosyal ve kültürel yaşamın düzenlenmesine aktif müdahale ederek herkesin insan onuruna yaraşır asgari yaşam koşullarına erişmesini üstlenen devlet tipidir. Anayasa m. 2 Türkiye Cumhuriyetinin niteliklerinden biri olarak sayılmış; Anayasa m. 5 devletin amaç ve görevlerini, m.65 ise sosyal hakların gerçekleştirilmesinin mali imkanlarla sınırlı olduğunu düzenlemiştir.
Çalışma Hakkı
Çalışma hakkı, herkesin çalışma hak ve ödevine sahip olduğunu ve devletin çalışanların hayat seviyesini yükseltme, çalışma hayatını geliştirme yükümlülüğünü ifade eden anayasal haktır (Anayasa m. 49). Pozitif statü haklarından ve ikinci kuşak sosyal-ekonomik haklardan biri olup devlete çalışanları korumak, işsizliği önlemek ve çalışma barışını sağlamak ödevleri yükler. AİHS'te doğrudan düzenlenmemiş, Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı ile uluslararası korunur.
Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi
Medeni ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesi (MSHS), 1966'da Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından kabul edilen ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin medeni-siyasi haklar bölümünü bağlayıcı hâle getiren uluslararası antlaşmadır. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi ile birlikte "ikiz sözleşmeler" olarak anılır. Türkiye 2003'te taraf olmuştur. Uygulamasını BM İnsan Hakları Komitesi denetler.
Yargısal Denetim
Yargısal denetim, kamu işlemlerinin ve özel hukuk ilişkilerinin hukuka ve anayasaya uygunluğunun bağımsız mahkemeler eliyle incelenmesi ve gerektiğinde hükümsüz kılınmasıdır. Hukuk devleti rejiminin en güçlü garantisi olarak kamu iktidarının sınırlandırılmasına hizmet eder. Türk hukukunda çoklu yargı düzenleri (anayasa, adli, idari, uyuşmazlık) ayrı işlev ve kanun yollarıyla bu denetimi yürütür; kanun yolları (istinaf, temyiz, bireysel başvuru) denetimin kademeli yapısını kurar.
Sosyal haklar, Jellinek'in statü teorisinde "pozitif statü" (isteme hakları) kategorisine karşılık gelir. Klasik haklar "devletten uzak dur" derken, sosyal haklar "devletten edim iste" der. Devlet, bu hakların yaşama geçirilebilmesi için aktif olarak hareket etmek zorundadır.
Sosyal hakları anayasal düzeyde sistematik biçimde tanıyan ilk anayasa Weimar Cumhuriyeti'nin 1919 Anayasasıdır. Bu yönüyle 2. kuşak haklar anayasacılığının öncüsüdür.
Türkiye'de 1961 Anayasası sosyal hakları geniş biçimde anayasalaştırdı. 1982 Anayasası da sosyal hakları "İkinci Kısım, Üçüncü Bölüm — Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler" başlığı altında korur.
Devletten eylem, hizmet, edim istenir. Devletin "sosyal sorumluluğu" vurgulanır.
Sosyal hakların uygulanması devletin ekonomik gücüne bağlıdır. Bu nedenle klasik hakların "anında uygulanabilirlik"ine karşılık sosyal haklar "tedricen gerçekleşme" (aşamalı gerçekleştirme) ilkesine tabidir.
Sosyal haklar sosyal devlet ilkesinin somut ifadesidir. Sosyal devlet olmadan sosyal haklar anayasal metinde kalıp pratikte hayata geçemez.
| Özellik | Klasik (1. Kuşak) | Sosyal (2. Kuşak) |
|---|---|---|
| Talep | Eylemsizlik | Pozitif edim |
| Yaşa geçiş | Anında | Aşamalı |
| Finansal gereklilik | Düşük | Yüksek |
| Anayasal koruma | Doğrudan | Genellikle programatik |
| Örnek | Yaşam hakkı | Sağlık hakkı |
Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi 1. kuşak haklara odaklanırken; Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi (1966) sosyal hakları uluslararası düzlemde güvenceler. Türkiye her iki sözleşmeye de 2003'te taraf olmuştur. Ayrıca Avrupa Sosyal Şartı sosyal hakların bölgesel bir koruma belgesidir.