Son güncelleme:
Tarihsel Yorum: Tarihsel yorum, bir hukuk kuralının anlamını yasalaşma sürecindeki hazırlık çalışmaları, komisyon raporları, madde gerekçeleri ve meclis görüşmeleri üzerinden saptamaya çalışan yorum yöntemidir. Yasa koyucunun asıl iradesini ortaya çıkarmayı amaçlar. Amaçsal yorumu besleyen temel bir araçtır. Özellikle anlam belirsizliklerinde ve çağdaş yorumlarla yasa koyucu niyetinin çatıştığı hâllerde başvurulur.
Lafzi Yorum
Lafzi yorum (deyimsel yorum, gramer yorumu), bir hukuk kuralının sözcük anlamı, cümle yapısı ve gramer kuralları üzerinden yorumlanmasıdır. Yorum yöntemlerinin çıkış noktasıdır; metinde kullanılan kelimenin günlük veya teknik anlamına bakılır. Başarısız olduğu hâllerde diğer yöntemlere (sistematik, tarihsel, amaçsal) geçilir. Hukuki güvenlik ve belirlilik ilkesinin koruyucusu olarak kabul edilir.
Amaçsal (Gai) Yorum
Amaçsal (gai) yorum, bir hukuk kuralının yasa koyucunun güttüğü amaç ışığında yorumlanmasıdır. Kuralın "ne dediği" yerine "ne amaçladığı" sorulur. Lafzi yorumun yetersiz kaldığı ya da adaletsiz sonuç doğuracağı hâllerde devreye girer. Anayasa yargısında ve temel hak yorumunda en güçlü yorum yöntemlerindendir; kuralın ruhunu metinden çıkarmayı amaçlar.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM)
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Strazburg merkezli ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin uygulanmasını denetleyen uluslararası yargı organıdır. 1959'da kurulmuş, 11 No'lu Protokol ile 1998'de tek daimi mahkemeye dönüşmüştür. Bireysel başvuru ve devletlerarası başvuru üzerine karar verir; kararları taraf devletler için bağlayıcıdır. Türkiye 1987'den beri bireysel başvuru yetkisini tanımaktadır.
Yaşayan Anayasa Doktrini
Yaşayan anayasa doktrini, anayasa metninin zaman içinde toplumsal, teknolojik ve hukuki gelişmelere uyum sağlayacak biçimde dinamik yorumlanmasını öngören bir yorum yaklaşımıdır. Anayasayı donmuş bir metin olarak değil, yaşayan ve gelişen bir hukuki çerçeve olarak görür. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin "yaşayan belge" (living instrument) doktrini bu yaklaşımın en bilinen örneğidir. Orijinalizmin zıttıdır.
Sistematik Yorum
Sistematik yorum, bir hukuk kuralının içinde bulunduğu metnin ve hukuk düzeninin bütünü ile uyumlu biçimde yorumlanmasıdır. Kural bulunduğu bölüm, bab, fasıl içindeki diğer normlar, üst ve alt düzen kurallar, uluslararası antlaşmalar ve anayasal ilkelerle birlikte okunur. Tek bir madde izole edilmeden, hukuk sisteminin bütünlüğü çerçevesinde anlam kazanır.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Anayasa Yargısı
Anayasa yargısı, anayasanın üstünlüğü ilkesinin fiilen uygulanmasını sağlayan yargısal denetim mekanizmalarının bütünüdür. Kanunların, CBK'ların, TBMM içtüzüğünün anayasaya uygunluğunun denetlenmesi; bireysel başvuruların incelenmesi ve Yüce Divan yargılaması bu yargı kolunun başlıca işlevleridir. Türkiye'de merkeziyetçi (Kelsen) model benimsenmiş olup anayasa yargısı münhasıran Anayasa Mahkemesi tarafından yürütülür. 1961 Anayasası ile kurumsal temele kavuşmuştur.
Komisyon
Komisyon, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin yasama ve denetim faaliyetlerini yürütmek amacıyla ihtisas alanlarına göre oluşturulan ve parti gruplarının üye sayısı oranında temsil edildiği meclis alt yapılanmalarıdır; 1982 Anayasası m.95/2 gereği parti grubu oranlılığı ilkesine uygun olarak kurulurlar ve kanun tekliflerinin ön incelemesi, meclis araştırması ve soruşturma, bütçe gibi işlerde rol oynarlar. TBMM İçtüzüğünde görev alanları ve usulleri düzenlenmiştir.
Tarihsel yorum, bir hukuk normunun yasalaşma serüvenini inceleyerek onun anlamını belirleme yöntemidir. Normun doğuşu, gelişimi ve kabulüne ilişkin belgeler (tasarı gerekçeleri, komisyon raporları, meclis tutanakları) temel kaynaklardır.
Yasa tasarısının hazırlanması sürecindeki belgeler: bakanlık tasarı metni, bilim kurulu raporları, mukayeseli hukuk incelemeleri.
Her kanun maddesi için yasa koyucu tarafından hazırlanan gerekçe metni. Gerekçeler normun amacını ve uygulama alanını açıklar.
TBMM komisyonlarının inceleme raporları. Özellikle Anayasa, Adalet, Plan ve Bütçe komisyonları önemli kaynak sağlar.
Meclis Genel Kurulu'nda yapılan müzakerelerin tutanakları. Hangi hükmün hangi amaçla geldiği, değişiklik önergelerinin nasıl kabul veya ret edildiği bu kayıtlardan izlenebilir.
Tarihsel yorum çoğu zaman amaçsal yorumun hizmetindedir. Yasa koyucunun niyetini (voluntas legislatoris) belirlemek için tarihsel kaynaklar incelenir. Ancak ikisi aynı şey değildir:
Anayasa yorumunda iki farklı yaklaşım tarihsel yoruma farklı ağırlık verir:
Çağdaş anayasa yargısı (özellikle AİHM), yaşayan anayasa doktrinine daha yakındır.