Son güncelleme:
Savunma Hakkı: Savunma hakkı, kişinin hakkında yürütülen yargılamada kendisine yöneltilen iddiaları öğrenip, bunlara karşı argüman ve delil ileri sürebilme hakkıdır. Adil yargılanma hakkının kurucu unsurudur; Anayasa m. 36 ile güvence altındadır. Özellikle ceza yargılamasında şüpheli/sanığın kendisini bizzat veya avukat aracılığıyla savunabilmesini, delillere erişimini ve yeterli hazırlık süresine sahip olmasını kapsar.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Soru
Soru, milletvekillerinin, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara yönelttikleri yazılı dilekçeyle hükümetin tutum ve işlemleri hakkında bilgi isteme yöntemidir. Anayasa m. 98/2 uyarınca TBMM''nin bilgi edinme ve denetim yollarından biri olarak düzenlenmiş, içtüzükle ayrıntılandırılmıştır. 2017 Anayasa Değişikliği sonrası sözlü soru kaldırılmış, sadece yazılı soru korunmuş; cevap süresi on beş gün olarak belirlenmiştir.
Hak Arama Hürriyeti
Hak Arama Hürriyeti, herkesin meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olmasını ifade eden ve hukuk devletinin en temel anayasal güvencelerinden biri olan aktif statü hakkıdır; 1982 Anayasası m.36 uyarınca hiçbir mahkeme görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz. AİHS m.6 ve m.13 paralel korumayı kurar; diğer tüm hakların kullanılabilirliğinin anahtarıdır.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Bireysel Başvuru
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (Anayasa m. 148/3). 2010 Anayasa değişikliği ile getirilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başlamıştır. AİHM öncesi tüketilmesi gereken iç hukuk yolu sayılır; AYM bu yolla norm iptal edemez.
Masumiyet Karinesi
Masumiyet karinesi, kişinin suçluluğu yetkili mahkemenin kesinleşmiş kararıyla hukuken sabit olmadıkça suçlu sayılamayacağı anayasal güvencedir. Anayasa m. 38/4 ve AİHS m.6/2'de düzenlenen ilke, ispat yükünü iddia makamına yükler, şüpheyi sanık lehine yorumlar (in dubio pro reo) ve kamu makamlarının kesin hüküm öncesinde suçlayıcı beyanda bulunmasını yasaklar. Kamu mercileri ve tüm üçüncü kişiler kesinleşmiş mahkumiyet hükmü öncesi kişiyi suçluymuş gibi gösteremez.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Gerekçeli Karar Hakkı
Gerekçeli karar hakkı, yargı mercilerinin verdikleri kararların hukuki ve maddi temellerini açıklamasını gerektiren anayasal güvencedir. Adil yargılanma hakkının alt unsurudur; Anayasa m. 141 mahkeme kararlarının gerekçeli yazılmasını zorunlu kılar. Kararın denetlenebilir olması, tarafların karara karşı başvurabilmesi ve keyfi yargılamadan korunmak için kritik bir usul güvencesidir.
Adil Yargılanma Hakkı
Adil yargılanma hakkı, herkesin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde makul süre içinde, hakkaniyete uygun ve aleni biçimde yargılanma güvencesidir. Anayasa m. 36'da "meşru vasıta ve yollardan faydalanarak yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkı" olarak tanınmış; AİHS m.6 ile uluslararası güvence altına alınmıştır. Mahkemeye erişim, bağımsız-tarafsız mahkeme, makul süre, aleniyet ve silahların eşitliği temel unsurlarıdır.
Silahların Eşitliği
Silahların eşitliği ilkesi, yargılamada tarafların (iddia ve savunma; davalı ile davacı) usulî haklarını makul ölçüde eşit kullanabilmesini gerektiren adil yargılanma güvencesidir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6 ve Anayasa m. 36 kapsamında bir tarafın diğeri karşısında önemli bir dezavantaja düşürülmemesini gerektirir. Bilgiye, delile ve usulî olanaklara erişim bakımından dengeli bir prosedür anlamına gelir.
Hukuki Dinlenilme Hakkı
Hukuki Dinlenilme Hakkı, yargısal veya idari bir sürecin taraflarının uyuşmazlık konusunda bilgilendirilme, açıklama ve ispat hakkının kullandırılması ile karşı tarafın iddia ve delillerine karşı savunma fırsatı bulma hakkını ifade eden adil yargılanma hakkının çekirdek unsurlarından biridir; 1982 Anayasası m.36 hak arama hürriyeti kapsamında güvence altındadır ve AİHS m.6 ile paralel korunur. Bilgilendirme, açıklama ve ispat hakkı üç alt boyutunu oluşturur.
Savunma hakkı Anayasa m. 36 "Hak arama hürriyeti ve adil yargılanma" kapsamında güvence altındadır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6/3 savunma hakkının asgari içeriğini (bilgi alma, savunma hazırlığı, müdafi yardımı, tanık çağırma, tercüman) ayrıntılı biçimde düzenler.
Kişi, kendisine yöneltilen suç isnadının ve iddiaların içeriğini açıkça öğrenmelidir. İddianame, suçlama belgesi, dava dilekçesi bu amaca hizmet eder.
Savunma hazırlığı yapılabilmesi için makul bir süre tanınmalıdır. Aşırı kısa süreler, özellikle karmaşık davalarda, savunma hakkını fiilen boşaltır.
Kişi kendi isteğiyle bir müdafi seçebilmeli; imkânı yoksa kendisine zorunlu müdafi atanmalıdır. Zorunlu müdafilik özellikle ağır ceza davalarında ve çocuk yargılamasında geçerlidir.
Savunma, iddia makamının delillerine ve dosya içeriğine eşit ölçüde erişebilmelidir. Bu alt hak silahların eşitliği ilkesinin somut yansımasıdır.
Sanık, lehine tanık çağırabilmeli ve aleyhine tanık gösterilen kişileri çapraz sorgu yoluyla sorgulayabilmelidir. Bu, çelişmeli yargılamanın temelidir.
Yargılama dilini anlamayan kişiye ücretsiz tercüman sağlanır. Tercüman hakkı bilgi alma ve savunma hazırlığı haklarının önkoşuludur.
Ceza yargılaması savunma hakkının en yoğun uygulandığı alandır. Anayasa m. 38 ve CMK hükümleri, şüpheli/sanığa gözaltından duruşmaya kadar tüm aşamalarda savunma olanaklarını güvence altına alır. Susma hakkı, aleyhe delil göstermeye zorlanmama (nemo tenetur) ilkeleri savunma hakkının tamamlayıcılarıdır.
Savunma hakkı ceza yargılamasına özgü değildir. Hukuk yargılamasında davalı, idare yargılamasında davalı idare de savunma hakkından yararlanır. Burada hukuki dinlenilme hakkı da önemli bir güvencedir.
Anayasa Mahkemesi, savunma hakkı ihlalini en sık müdafi yardımına erişim, delillere erişim ve tanık sorgulama alanlarında tespit etmektedir. Özellikle gözaltı sürecindeki müdafi olmaksızın alınan ifadelere dayanan mahkûmiyetler AYM'nin sıkı denetimine tabidir.