Seçmenlerin hiçbir baskı ve zorlama olmaksızın özgürce oy kullanabilmesini, adayların serbestçe yarışabilmesini ve seçim sürecinin her aşamasında özgürlüğün sağlanmasını gerektiren demokratik seçim ilkesidir.
Genel Oy İlkesi
Belli bir yaşa ulaşmış her vatandaşın servet, eğitim, cinsiyet, vergi gibi ayrımlar yapılmaksızın oy hakkına sahip olmasını gerektiren seçim ilkesidir.
Seçim Sistemi
Seçmenlerin oylarının milletvekilliğine dönüştürülme yöntemini belirleyen kurallar bütünüdür. Türkiye'de milletvekili seçimlerinde d'Hondt sistemine dayalı nispi temsil uygulanmaktadır (AY m.67).
Serbest seçim ilkesi, AY m.67'de düzenlenen seçim hakkının temel bileşenlerinden biridir. Bu maddeye göre seçimler ve halkoylaması serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılır. Serbest seçim ilkesi, demokratik yönetimin temel taşıdır ve seçmenlerin hiçbir baskı ve zorlama olmaksızın özgürce oy kullanabilmesini güvence altına alır.
Serbest seçim ilkesi, yalnızca oy kullanma anını değil, seçim sürecinin tamamını kapsar. Adayların serbestçe belirlenmesi, seçim kampanyalarının özgürce yürütülmesi, seçmenlerin bilgiye erişimi ve oy kullanma sürecinin baskıdan arındırılması bu ilkenin unsurlarıdır.
Genel oy ilkesi, belirli bir yaşa ulaşmış her vatandaşın herhangi bir ayrıma tabi tutulmaksızın oy kullanma hakkına sahip olmasını ifade eder. AY m.67/3 uyarınca 18 yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir. Servet, eğitim, cinsiyet veya vergi ödeme gibi koşullar oy hakkını sınırlandıramaz.
Her seçmenin eşit oy hakkına sahip olması, eşit oy ilkesinin gereğidir. Her seçmenin bir oyu vardır ve her oy eşit değerdedir. Bazı kişilere birden fazla oy hakkı tanınması veya belirli oyların daha fazla ağırlık taşıması eşit oy ilkesiyle bağdaşmaz.
Gizli oy ilkesi, seçmenin tercihini hiç kimseye açıklamak zorunda olmaksızın kullanabilmesini sağlar. Bu ilke, seçmeni baskı ve yönlendirmeden korur. Oy kullanma kabinleri, kapalı zarflar ve diğer güvenlik önlemleri gizli oy ilkesinin hayata geçirilmesini sağlayan araçlardır.
Oyların sayımı ve dökümü açık olarak yapılır. Bu ilke, seçim sürecinin şeffaflığını ve güvenilirliğini güvence altına alır. Siyasi parti temsilcileri ve bağımsız gözlemciler, sayım ve döküm sürecini izleyebilir. Açık sayım ve döküm, seçim hilelerinin önlenmesinin en etkili aracıdır.
Tek dereceli seçim sisteminde seçmenler temsilcilerini doğrudan seçer. İki dereceli seçimde ise seçmenler önce ikinci seçmenleri, ikinci seçmenler de temsilcileri seçer. Türkiye'de tek dereceli seçim ilkesi 1946'dan bu yana uygulanmaktadır ve AY m.67 ile anayasal güvence altına alınmıştır.
AY m.67/4-5 uyarınca silah altında bulunan er ve erbaşlar, askeri öğrenciler, hükümlüler oy kullanamazlar. Ceza infaz kurumlarındaki hükümlülerin oy kullanma hakkı konusu, AİHM içtihatlarıyla da değerlendirilmektedir. Taksirli suçlardan hükümlü olanlar için farklı düzenlemeler mevcuttur.
Seçilme hakkı açısından ise AY m.76'da milletvekili seçilme yeterliliği düzenlenmiştir. 18 yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir. Ancak belirli suçlardan mahkum olanlar, askerlik hizmetini yapmamış olanlar ve kamu hizmetinden yasaklı olanlar seçilme hakkından yoksundur.
Seçimlerin yargı yönetim ve denetimi altında yapılması, serbest seçim ilkesinin güvencesidir. AY m.79 uyarınca seçimlerin başlamasından bitimine kadar seçimin düzen içinde yönetimi ve dürüstlüğü ile ilgili bütün işlemler yargı organlarının yönetim ve denetimi altında yapılır. Yüksek Seçim Kurulu bu görevin en üst organıdır.