Anayasanın İkinci Kısmında düzenlenen, kişinin dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez haklarıdır. Kişi hakları, sosyal ve ekonomik haklar ile siyasi haklar olarak üç gruba ayrılır (AY m.12).
Temel Hakların Sınırlanması
Temel hak ve özgürlüklerin ancak kanunla, Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ölçülülük ilkesine uygun biçimde sınırlanabilmesidir (AY m.13). Sınırlama rejiminin genel çerçevesidir.
Seçme ve Seçilme Hakkı
Vatandaşların kanunda gösterilen şartlara uygun olarak seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma hakkıdır (AY m.67). Serbest, eşit, gizli oy ve açık sayım ilkeleri geçerlidir.
Kişi Dokunulmazlığı
Herkesin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkıdır. Tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz (AY m.17).
Temel hak ve özgürlükler, bireylerin devlete karşı sahip oldukları ve devletin tanımak, korumak ve geliştirmekle yükümlü olduğu vazgeçilmez haklardır. 1982 Anayasası'nın İkinci Kısmı "Temel Haklar ve Ödevler" başlığı altında bu hakları düzenlemekte olup üç bölümden oluşmaktadır: Kişinin Hakları ve Ödevleri (m.17-40), Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler (m.41-65) ve Siyasi Haklar ve Ödevler (m.66-74).
Temel haklar, tarihsel süreçte kuşaklar halinde sınıflandırılmaktadır:
Georg Jellinek'in statü teorisine göre haklar dört kategoride incelenir: negatif statü (devletin karışmaması), pozitif statü (devletten talep), aktif statü (siyasi katılım) ve pasif statü (devlete karşı ödevler).
AY m.12'ye göre herkes kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Temel hak ve hürriyetler kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da ihtiva eder.
AY m.13, temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasının genel rejimini belirler:
| Sınırlandırma Şartı | Açıklama |
|---|---|
| Kanunla sınırlandırma | Yalnızca TBMM tarafından çıkarılan kanunlarla |
| Anayasada öngörülen sebeplere dayanma | Her hak için ayrı ayrı belirlenmiş meşru amaçlar |
| Ölçülülük ilkesi | Elverişlilik, gereklilik ve orantılılık alt ilkeleri |
| Özüne dokunmama | Hakkın kullanılamaz hale getirilmemesi |
| Demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk | AİHM içtihatlarıyla uyumlu yorum |
| Laik Cumhuriyetin gereklerine aykırı olmama | Anayasal düzenin korunması |
AY m.15 ise olağanüstü hallerde temel hakların durdurulmasını düzenler; ancak savaş hukuku gereği olan fiiller hariç kişinin yaşam hakkına, maddi ve manevi varlığının bütünlüğüne dokunulamaz; kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz (çekirdek alan/dokunulmaz haklar).
Temel haklar yalnızca bireylerin devlete karşı korunmasını değil, bireylerin birbirlerine karşı da korunmasını gerektirir. Bu doktrinde devletin koruma yükümlülüğü öne çıkar. Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kararlarında, özel hukuk ilişkilerinde de temel hakların dolaylı yatay etkisini kabul etmektedir.