Hukuki Niteliği
"Siyasî partiler, demokratik siyasî hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır. Siyasî partiler önceden izin almadan kurulurlar ve Anayasa ve kanun hükümleri içerisinde faaliyetlerini sürdürürler." — Anayasa m.68/2
Siyasi parti, demokratik devlet düzeninin kurucu unsuru olarak anayasal güvenceye alınmış özel tüzel kişidir. Anayasa m. 68/2 açıkça partileri "demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları" ilan etmiştir; bu hem bir tanımlama hem koruma formülüdür. Dernek kurma hürriyetinin siyasal alandaki özgül biçimi; ancak derneklerden farklı olarak aktif statü hakları (katılma hakları) grubu içinde yer alan güçlendirilmiş güvenceye sahiptir.
Dayanak
- Anayasal dayanak: Anayasa m. 68 (kurma hakkı, üyelik), Anayasa m. 69 (denetim, mali rejim, parti kapatma davası).
- Temel kanun: 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu.
- Uluslararası standart: AİHS m.11 dernek özgürlüğü; AİHM Refah Partisi - Türkiye, Türkiye Birleşik Komünist Partisi - Türkiye kararları partilerin kapatma eşiğini Sözleşme ölçeğinde çizer.
Özellikleri
Örgütlü ve Sürekli Yapı
Parti geçici bir topluluk değil; genel kurul, merkez organları, il-ilçe teşkilatı, gençlik ve kadın kolları gibi kalıcı bir iç örgütsel yapıya sahip tüzel kişidir. Parti içi demokrasi bu örgüte anayasal içerik kazandırır (Anayasa m. 69/3).
İktidar Hedefi
Parti, salt kanaat oluşturma amaçlı dernekten farklı olarak kamusal iktidarı kullanma hedefiyle hareket eder; seçimlere katılarak milletvekili çıkarmayı, cumhurbaşkanı adayı göstermeyi ve yerel iktidarı ele geçirmeyi amaçlar.
Üyelik
Anayasa m. 68/5 bazı meslek gruplarının parti üyeliğini yasaklar: hâkim ve savcılar, yüksek yargı mensupları, kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri (silahlı kuvvetler mensupları, yükseköğretim öncesi öğretim üyeleri dışındakiler), silahlı kuvvetler mensupları ve yükseköğretim öncesi öğrenciler parti üyesi olamaz. Hâkimlik ve savcılık teminatı ve yargı bağımsızlığı bu yasağın gerekçesidir.
Hazine Yardımı
Anayasal düzene bağlı ve baraj üstü oy alan partilere Anayasa m. 68/son fıkra uyarınca hazine yardımı yapılır; bu yardım şeffaflık ve siyasi partilerin mali denetimi ile dengelenir.
Parti Yasakları ve Kapatma
Anayasa m. 69 uyarınca bir parti:
- İşleyişi itibarıyla demokratik devletin gereklerine aykırı olamaz.
- Tüzük ve programı ile cumhuriyet, üniter devlet, insan hakları, laik devlet, kuvvetler ayrılığı ve halk egemenliği esaslarına aykırı olamaz.
- Eylemleri odağı hâline geldiğinde kapatılır.
Kapatma davası Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının açılması üzerine Anayasa Mahkemesinde görülür; karar en az beşte üç çoğunlukla alınır. Militan demokrasi doktrini kapatma rejiminin teorik temelidir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Anayasa m. 68: Partiler demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır; önceden izin şartı aranmadan kurulurlar.
- Üyelik Yasakları: Hâkim-savcı, silahlı kuvvetler mensupları, yükseköğretim öncesi öğrencileri parti üyesi olamaz.
- Anayasa m. 69 — Kapatma Eşiği: Odağı hâline gelen eylemler ve tüzük-program aykırılığı; karar Anayasa Mahkemesi tarafından üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile verilir.
- Hazine Yardımı + Denetim: Siyasi partilerin mali denetimi Sayıştay tarafından yapılır; denetim raporları AYMye iletilir.
- AİHS m.11: AİHM Türkiye Birleşik Komünist Partisi - Türkiye (1998) kararında parti kapatmanın istisnai ölçüde kullanılması gerektiğini vurgulamıştır.
- 2820 sayılı Kanun: Parti kurma, iç işleyiş ve kapatma usullerini düzenleyen temel kanundur.