Anayasa Hukuku
Siyasi Parti Nedir?
Tanım
Demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları olarak anayasal güvenceye sahip, önceden izin almadan kurulan örgütlerdir (AY m.68-69). Tüzük ve programları Anayasaya uygun olmak zorundadır.
Sayfa yükleniyor
Demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları olarak anayasal güvenceye sahip, önceden izin almadan kurulan örgütlerdir (AY m.68-69). Tüzük ve programları Anayasaya uygun olmak zorundadır.
Parti Kapatma Davası
Siyasi partilerin tüzükleri, programları veya faaliyetlerinin Anayasanın ilgili hükümlerine aykırı bulunması halinde Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının açtığı ve Anayasa Mahkemesince karara bağlanan davadır (AY m.69).
Parti İçi Demokrasi
Siyasi partilerin iç işleyişlerinde demokratik ilkelere uygun hareket etmesi gerekliliğidir (AY m.69). Parti yönetim organlarının seçimle belirlenmesi ve üyelerin haklarının korunması bu ilkenin unsurlarıdır.
Siyasi Partilerin Anayasal Konumu
Siyasi partilerin demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları olarak anayasal güvenceye ve özel statüye sahip olmasıdır (AY m.68). Kuruluşları, faaliyetleri ve kapatılmaları anayasal çerçeveye tabidir.
Hazine Yardımı
Genel seçimlerde geçerli oyların en az yüzde üçünü alan siyasi partilere devlet bütçesinden yapılan mali yardımdır. Siyasi partilerin mali bağımsızlığını ve fırsat eşitliğini destekler.
Siyasi Partilerin Mali Denetimi
Siyasi partilerin gelir ve giderlerinin Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenmesidir (AY m.69). Partilerin mali denetimi her yıl yapılır ve Sayıştaydan yardım alınabilir.
Parti Disiplini
Siyasi parti üyelerinin parti kararlarına uyma yükümlülüğüdür. Ancak AY m.80 uyarınca milletvekilleri parti talimatıyla bağlı olmayıp tüm milleti temsil eder; parti disiplini emredici vekalet yasağıyla sınırlıdır.
Siyasi partiler, belirli bir siyasi program ve ideoloji etrafında örgütlenen, seçimler yoluyla iktidarı elde etmeyi veya iktidara ortak olmayı amaçlayan tüzel kişiliğe sahip kuruluşlardır. Türk anayasa hukukunda siyasi partiler, demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları olarak kabul edilmektedir. 1982 Anayasası'nın 68. maddesi, vatandaşların siyasi parti kurma ve usulüne göre partilere girme ve partilerden ayrılma hakkına sahip olduğunu açıkça düzenlemektedir.
Siyasi parti kurma hakkı, bir temel hak ve özgürlük olarak anayasal güvence altındadır. Bu hak, örgütlenme özgürlüğünün siyasi alandaki en önemli yansımasıdır. Parti kurabilmek için en az on sekiz yaşını doldurmuş olmak ve milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olmak gerekmektedir. Siyasi partiler, önceden izin almaksızın kurulur ve AY m.68'de belirtilen esaslara göre faaliyetlerini sürdürürler. Bu durum, parti kurma serbestisi ilkesinin bir gereğidir.
Siyasi partilerin kuruluşu serbesti ilkesine tabidir; yani partiler önceden herhangi bir makamdan izin almaya gerek olmaksızın kurulabilir. Ancak bu serbestlik sınırsız değildir. AY m.68/4 uyarınca siyasi partilerin tüzük ve programları ile eylemleri, devletin bağımsızlığına, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, insan haklarına, eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenliğine, demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı olamaz. Ayrıca sınıf veya zümre diktatörlüğünü savunmayı ve yerleştirmeyi amaçlayamazlar.
Siyasi partiler, ticari faaliyetlere girişemezler. Partilerin gelir ve giderleri amaçlarına uygun olmak zorundadır. Bu kurallar, siyasi partilerin demokratik düzen içinde kalmasını ve hukuka uygun faaliyet göstermesini güvence altına almaktadır. 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu, Anayasa'nın çizdiği çerçevede partilerin kuruluş, örgütlenme, çalışma ve denetim esaslarını ayrıntılı biçimde düzenlemektedir.
Siyasi partiler, çoğulcu demokratik sistemin temel taşlarıdır. Toplumsal taleplerin siyasi alana taşınması, halk iradesinin örgütlü biçimde ifade edilmesi ve iktidarın demokratik yollarla el değiştirmesi süreçlerinde siyasi partiler belirleyici rol oynar. AY m.68/2'de ifade edilen "demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları" nitelendirmesi, partilerin bu kritik işlevini vurgular.
Siyasi partiler aynı zamanda siyasi sosyalleşme, kamuoyu oluşturma, siyasi kadro yetiştirme ve hükümet kurma gibi işlevleri de üstlenmektedir. Türk anayasa sisteminde partiler, seçim süreçlerinin temel aktörleri olarak milletvekilliği adaylığının belirlenmesinden seçim kampanyalarının yürütülmesine kadar pek çok aşamada etkin rol oynamaktadır. Parti kurma ve partilere katılma hakkı, yalnızca Türk vatandaşlarına tanınmış olup yabancılar bu haktan yararlanamamaktadır.