Radyo ve televizyon yayınlarının düzenlenmesi ve denetlenmesi amacıyla kurulan bağımsız üst kuruluştur (AY m.133). Yayın ilkelerine uyulmasını sağlar ve yaptırım uygulama yetkisine sahiptir.
Düşünceyi Açıklama ve Yayma Hürriyeti (İfade Özgürlüğü)
Herkesin düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkıdır (AY m.26). Demokratik toplumun temel değerlerindendir.
Basın Hürriyeti
Basının özgürce yayın yapma hakkı ve sansür yasağıdır (AY m.28). Devlet basın ve haber alma hürriyetini sağlayacak tedbirleri alır. Basın özgürlüğü demokratik denetimin aracıdır.
Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK), radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmetlerinin düzenlenmesi ve denetlenmesi amacıyla kurulmuş anayasal bir kurumdur. AY m.133 uyarınca radyo ve televizyon istasyonları kurmak ve işletmek kanunla düzenlenecek şartlar çerçevesinde serbesttir ve bu alanda düzenleme ve denetleme görevi RTÜK tarafından yerine getirilir. RTÜK, 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun ile faaliyetlerini sürdürmektedir.
Anayasa'nın 133. maddesi, radyo ve televizyon yayıncılığını özel bir düzenleme konusu yaparak bu alanda bağımsız bir düzenleyici ve denetleyici kurum öngörmüştür. Bu tercih, yayıncılık faaliyetlerinin ifade özgürlüğü, bilgi edinme hakkı ve basın özgürlüğü gibi temel haklarla doğrudan ilişkili olmasından kaynaklanmaktadır.
RTÜK, dokuz üyeden oluşan bir üst kurul biçiminde yapılandırılmıştır. Üyeler TBMM Genel Kurulu tarafından siyasi parti gruplarının üye sayısı oranında belirledikleri adaylar arasından seçilir. Üyelerin görev süresi altı yıl olup, her iki yılda bir üçte biri yenilenir. Bu kademeli yenilenme sistemi, kurumun siyasi değişimlerden bağımsızlığını korumayı amaçlamaktadır.
RTÜK, kamu tüzel kişiliğine sahip, idari ve mali özerkliği bulunan bir kuruluştur. Kurumun bağımsızlığı, yayıncılık alanındaki düzenleme ve denetim faaliyetlerinin siyasi baskılardan uzak biçimde yürütülebilmesi açısından büyük önem taşır. Ancak üyelerin siyasi parti grupları tarafından belirlenmesi, kurumun bağımsızlığı konusunda tartışmalara neden olmaktadır.
6112 sayılı Kanun, medya hizmet sağlayıcılarının uyması gereken yayın ilkelerini ayrıntılı biçimde düzenlemiştir. Bu ilkelerin başlıcaları şunlardır: Türkiye Cumhuriyeti'nin varlık ve bağımsızlığına, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne aykırı yayın yapılmaması, insan onuruna ve özel hayata saygı gösterilmesi, suça teşvik edici veya şiddeti özendirici yayın yapılmaması, çocukların korunması, yayınlarda tarafsızlık ilkesine uyulması ve ticari iletişim kurallarına riayet edilmesi.
RTÜK, lisans ve yetkilendirme işlemlerini yürütür, yayın ilkelerine uyumu denetler, frekans planlamasını yapar ve yayın standartlarını belirler. İnternet üzerinden yapılan yayın hizmetleri de 2019 yılında yapılan düzenlemeyle RTÜK denetimine alınmıştır. Bu gelişme, dijital yayıncılığın artan önemi karşısında düzenleyici çerçevenin güncellenmesi ihtiyacından kaynaklanmıştır.
RTÜK, yayın ilkelerine aykırı davranan medya hizmet sağlayıcılarına çeşitli yaptırımlar uygulayabilir. Bu yaptırımlar kademeli bir yapı arz eder: uyarı, para cezası, yayın durdurma ve lisans iptali. Yaptırımlar, ihlalin ağırlığına, tekrarına ve niteliğine göre belirlenir.
Uyarı, en hafif yaptırım olup ilk kez gerçekleştirilen ve ağır nitelikte olmayan ihlallerde uygulanır. İdari para cezaları, daha ciddi ihlallerde devreye girer. Yayın durdurma, belirli bir süreyle programın veya kanalın yayınının durdurulmasını ifade eder. Lisans iptali ise en ağır yaptırım olup tekrarlayan ve ağır ihlallerde uygulanabilir.
RTÜK kararlarına karşı idari yargı yoluna başvurulabilir. Danıştay, RTÜK'ün yaptırım kararlarını hukuka uygunluk denetimi kapsamında inceleyebilir. Bu yargısal denetim, RTÜK'ün yetkilerinin keyfi biçimde kullanılmasını engelleyen önemli bir güvencedir.