Tek Hakim Kararı (AİHM), Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM)'nde açıkça kabul edilemez nitelikteki başvuruların tek bir hakim tarafından incelenerek karara bağlanması usulüdür. 14. Protokol (2004/2010) ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) m.27'ye eklenmiştir. Hâkimlik sınavında AİHM usul yapısının kabul edilemezlik filtresi olarak test edilir.
Hukuki Dayanak: AİHS m.27
-
Protokol ile AİHS'ye eklenen m.27'ye göre:
-
Tek hakim, açıkça kabul edilemez olan bir bireysel başvuruyu kabul edilemez ilan edebilir veya dosyadan silmeye karar verebilir
-
Bu kararlar nihaidir (kesin, temyize kapalı)
-
Tek hakim, başvurunun esasına girmez; sadece açık kabul edilemezlik tespit eder
-
Açıkça kabul edilemez nitelikteki başvuru değilse dosya komiteye veya daireye havale edilir
Tek Hakimin Yetkisi
Sadece Kabul Edilemezlik
Tek hakim yalnızca kabul edilemezlik kararı benzeri kararlar verebilir. İhlal bulma veya tazminat ödetme yetkisi yoktur. Kabul edilemez bulunan başvurular Avrupa Konseyi üye devletleri için resmi bir ihlal bulgusu oluşturmaz.
Kararın Kesinliği
Tek hakim kararları nihaidir. Başvurucu karara itiraz edemez; yeniden değerlendirme talep edemez. Bu kesinlik, AİHM'nin iş yükü yönetimi açısından kritik bir araçtır.
Kararın Gerekçesi
Tek hakim kararları standart şablonlarla gerekçelendirilir ve başvurucuya iletilir; ancak detaylı olmaz. Bu nitelik, kararın bireysel meşruiyeti bakımından eleştiri konusudur.
Uygulamaya Getirdiği Değişiklikler
İş Yükü Yönetimi
- Protokol öncesinde kabul edilemezlik kararları komite veya daire düzeyinde veriliyordu; bu durum AİHM'nin başvuru yığınını artırıyordu. Tek hakim usulü, her yıl on binlerce açıkça kabul edilemez başvurunun hızlı biçimde sonuçlandırılmasını sağladı.
Başvuru Filtre İşlevi
Tek hakim usulü bir "filtre" işlevi görür: Açıkça kabul edilemez başvurular hızla ayıklanır; diğer başvurular daha ayrıntılı inceleme için komite veya daireye iletilir.
AİHM'nin karar formasyonları karmaşıktır:
| Formasyon | Üye Sayısı | Yetki |
|---|
| Tek Hakim | 1 | Sadece kabul edilemezlik/silme |
| Komite | 3 | Kabul edilemezlik + basit ihlal (yerleşik içtihat) |
| Daire | 7 | Kabul edilemezlik + tam esas inceleme |
| Büyük Daire | 17 | Önemli ilkesel davalar |
Tek hakim bu yapının en alt katmanıdır; esas inceleme yapmaz.
AYM ile Karşılaştırma
Türk AYM'de bireysel başvuru incelemesi benzer bir yapıyla işler:
- Komisyonlar (iki üye): Kabul edilemezlik kararları
- Bölümler (beş üye): Esas inceleme
- Genel Kurul (15 üye): İlkesel davalar
AYM komisyonlarının tek hakime karşılık gelen işlevi vardır; ancak iki üye içerdiği için tam karşılığı değildir. Bkz. AYM çalışma ve yargılama usulü.
Tek Hakim Kararının Önemi
Ekonomi ve Verimlilik
Usul, AİHM'nin yılda 50.000'i aşan başvuru yükünü yönetebilmesini sağlar. Tek hakim kararları başvuruların yaklaşık %90'ını oluşturur.
Açıkça kabul edilemez başvuruları hızla ayıklamak, AİHM'nin "son çare" (ultima ratio) rolünü pekiştirir ve iç hukuk yollarının birincil koruma sorumluluğunu vurgular.
Kritik Noktalar
- Tek hakim kararı, AİHS m.27'de düzenlenmiş ve 14. Protokol (2010) ile sisteme eklenmiştir.
- Tek hakim sadece açıkça kabul edilemez başvuruları veya silme kararlarını verebilir; esasa giremez.
- Kararlar nihaidir (kesin, temyize kapalı) ve standart gerekçeyle verilir.
- Her yıl on binlerce başvuru bu usulle sonuçlandırılmaktadır; AİHM iş yükü yönetiminde kritik araçtır.
- Komite (üç hakim) ve daire (yedi hakim) kararlarından ayırt edilmelidir.
- AYM'de benzer işlevi komisyonlar üstlenir; ama AYM yapısı tam karşılık değildir.