Mevcut anayasanın öngördüğü usul ve esaslara uyarak anayasayı değiştirme yetkisine sahip iktidar türüdür. Tali kurucu iktidar, anayasanın koyduğu değiştirilemez hükümler ve prosedürel sınırlarla bağlıdır.
Değiştirilemez Hükümler
Anayasanın ilk üç maddesindeki Cumhuriyetin niteliği, devletin bütünlüğü ve başkent Ankara hükümleri ile bu maddelerin değiştirilmesinin teklif dahi edilemeyeceğini belirten AY m.4 hükmüdür.
Anayasa Değişikliği
TBMM üye tamsayısının en az üçte biri tarafından teklif edilip, üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla kabul edilen anayasal düzenleme sürecidir (AY m.175). Cumhurbaşkanı halkoylamasına sunabilir.
Tali kurucu iktidar (pouvoir constituant dérivé/institué), mevcut anayasanın öngördüğü usul ve kurallar çerçevesinde anayasayı değiştirme yetkisine sahip olan iktidardır. Asli kurucu iktidardan farklı olarak tali kurucu iktidar, yetkisini mevcut anayasadan alır ve bu anayasanın belirlediği sınırlar içinde hareket etmek zorundadır.
Tali kurucu iktidarin en temel özelliği, hukuki sınırlara tabi olmasıdır. Bu sınırlar hem usule hem de esasa ilişkin olabilir. Usule ilişkin sınırlar anayasa değişikliğinin yapılış prosedürünü (teklif, görüşme, karar yeter sayıları, halkoylaması), esasa ilişkin sınırlar ise değiştirilemeyecek hükümleri belirler.
Türk anayasa hukukunda tali kurucu iktidar, AY m.175'te düzenlenen anayasa değişikliği usulü çerçevesinde TBMM tarafından kullanılmaktadır. AY m.4'te yer alan değiştirilemez hükümler ise tali kurucu iktidarin maddi sınırını oluşturur.
AY m.175, anayasa değişikliğinin usulünü ayrıntılı olarak düzenler:
AY m.4, Anayasa'nın ilk üç maddesinin değiştirilemeyeceğini ve değiştirilmesinin teklif dahi edilemeyeceğini hükme bağlayarak tali kurucu iktidara maddi sınır koyar.
AY m.148/1, anayasa değişikliklerinin yargısal denetimini yalnızca şekil bakımından sınırlandırarak tali kurucu iktidarin esas bakımından sınırsız gibi göründüğü bir alan yaratır.
Anayasa Mahkemesi, anayasa değişikliklerini AY m.148/1 uyarınca yalnızca şekil bakımından denetleyebilmektedir. Şekil denetimi; teklif, görüşme ve oylama çoğunluklarının sağlanıp sağlanmadığı ile değişikliğin ivedilikle görüşülemeyeceği kuralına uyulup uyulmadığı ile sınırlıdır.
1961 Anayasası döneminde Anayasa Mahkemesi, anayasa değişikliklerini esas bakımından da denetlemiş ve bazı değişiklikleri iptal etmiştir. Ancak 1982 Anayasası, AY m.148/1 ile bu denetimi açıkça şekille sınırlandırmıştır. Buna rağmen doktrinde "değiştirilemez maddelere aykırılık halinde esas denetiminin yapılıp yapılamayacağı" tartışması sürmektedir.
2008 ve 2010 anayasa değişikliklerinde Anayasa Mahkemesi, şekil denetimi sınırları içinde kalarak değişikliklerin anayasaya uygunluğunu incelemiştir.
| Özellik | Tali Kurucu İktidar | Asli Kurucu İktidar | Yasama İktidarı |
|---|---|---|---|
| Yetki | Anayasayı değiştirme | Yeni anayasa yapma | Kanun yapma |
| Hukuki kaynak | Mevcut anayasa | Kendi kendisi (hukuk dışı) | Anayasa |
| Sınır | AY m.4 + m.175 | Hukuki sınır yok | Anayasanın bütünü |
| Organ | TBMM (nitelikli çoğunluk) | Kurucu meclis veya fiili güç | TBMM (basit çoğunluk) |
| Denetim | Şekil denetimi (AY m.148) | Yargısal denetim dışı | Esas + şekil denetimi |
| Çoğunluk | 3/5 veya 2/3 | Belirli kural yok | Salt çoğunluk |