Türkiye Büyük Millet Meclisi yasama organı olarak Türk anayasal sisteminin temel kuvvetidir. Anayasa m.87 bu kuvvetin somut görev ve yetkilerini maddeler hâlinde sıralar. Hâkimlik sınavında bu madde TBMM'nin hangi yetkileri kullanabileceği, hangilerini kullanamayacağı bağlamında sıkça test edilir. 2017 değişikliği sonrası bazı görevlerin kapsamı ve prosedürü dönüşmüştür.
Anayasa m.87: Altı Temel Görev
Madde TBMM'nin görev alanlarını şöyle sıralar:
1. Kanun Yapma: Koyma, Değiştirme, Kaldırma
Kanun koyma yasama yetkisinin devredilmezliği ilkesinin merkezi ifadesidir. Kanun teklifi milletvekilleri tarafından verilir; 2017 öncesi Bakanlar Kurulu tarafından verilen "kanun tasarısı" kurumu artık yoktur. Tüm yasama girişimi milletvekili teklifiyle başlar; yürütme organının doğrudan yasama başlatma yetkisi kaldırılmıştır.
2. Bütçe ve Kesin Hesap Kanunlarını Kabul Etme
Bütçe kanunu ile kesin hesap kanunu, TBMM'nin yürütme üzerindeki mali denetiminin somut aracıdır. Meclisin bilgi edinme ve denetim yolları bütçe süreciyle tamamlanır. Anayasa m.161 bütçenin en geç 75 gün önce sunulmasını, mali yılın başlangıcından önce kabulünü zorunlu kılar.
3. Para Basılmasına Karar Verme
Para basılması egemenlik hakkının parçasıdır ve ancak kanunla olur. Merkez Bankasına para basma yetkisi ancak kanun çerçevesinde verilebilir. Bu yetki m.73'teki vergi ödevi gibi mali egemenliğin bir parçasıdır.
4. Savaş Hali ve Silahlı Kuvvet Kullanılmasına İzin
Savaş hali ilanı ve silahlı kuvvet kullanma izni m.92'de ayrıntılı düzenlenir. Yabancı ülkelere asker gönderme veya yabancı askerin Türkiye'de bulunmasına izin verme TBMM yetkisidir.
5. Milletlerarası Antlaşmaları Uygun Bulma
Anayasa m.90 uyarınca uluslararası antlaşmaların onaylanması için TBMM'nin onayı gereklidir. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası antlaşmalar, m.90/5 uyarınca kanun hükmünde değil, doğrudan uygulanabilir üstün norm niteliğindedir.
6. Genel ve Özel Af İlan Etme
Anayasa m.87/5 uyarınca TBMM üye tam sayısının beşte üç çoğunluğu ile genel ve özel af kararı verebilir. Orman suçları için af ilan edilemez (m.169 son fıkra). Af, cezayı ortadan kaldırır (genel af) veya azaltır-değiştirir (özel af).
Yürütmenin İşlemlerinin Denetimi
Meclisin bilgi edinme ve denetim yolları Anayasa m.98'de sayılır: Meclis araştırması, genel görüşme, meclis soruşturması, yazılı soru. 2017 değişikliği sonrası gensoru ve Bakanlar Kurulu güvenoyu kaldırılmıştır; denetim yolları Cumhurbaşkanı ve yardımcılarına yönelik olarak yeniden yapılandırılmıştır.
Anayasa değişikliği usulü Anayasa m.175'te düzenlenmiştir: üçte iki nitelikli çoğunluk, Cumhurbaşkanının onayı veya halk oylaması — referandum mekanizması. Bu yetki teknik olarak m.87'de sayılmaz ama Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin en yüksek yasama yetkisi kabul edilir.
2017 Sonrası Kaybedilen ve Yeniden Yapılandırılan Yetkiler
2017 Anayasa değişikliği ile TBMM'nin bazı yetkileri değişmiştir:
- Kaldırıldı: Güven oyu verme/çekme, gensoru, Bakanlar Kurulu kurma/düşürme. Baskanlik sistemi — Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi bu kurumları kaldırdı.
- Yeniden yapılandırıldı: Meclis soruşturması artık Cumhurbaşkanı ve yardımcılarına yöneliktir; nitelikli çoğunluk gerekir.
- Güçlendirildi: Kanun yapma tekeli — artık tek yasama kaynağı TBMM'dir (CBK hariç).
Yasama ile Yargı-Yürütme İlişkisi
TBMM'nin çıkardığı kanunlar kanunların anayasaya uygunluğu denetimi çerçevesinde Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir. Yürütme ise kanunları uygular; cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkararak asli düzenleyici yetki kullanır ancak bu yetki konu bakımından sınırlıdır ve kanunla çelişemez.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Anayasa m.87: Altı temel görev — kanun yapma, bütçe-kesin hesap, para basılması, savaş hali, uluslararası antlaşma onayı, af ilanı.
- Kanun tasarısı kalktı: 2017 sonrası tüm yasama girişimi milletvekili teklifiyle başlar.
- Af için beşte üç: Genel ve özel af TBMM üye tam sayısının 3/5 çoğunluğuyla ilan edilir.
- Orman suçları af dışı: m.169 son fıkra uyarınca orman suçları için af ilan edilemez.
- Uluslararası antlaşmalar: Onay için TBMM kanunu gerekir; m.90/5 uyarınca temel haklar alanında doğrudan uygulanabilir.
- Savaş hali: m.92 ayrı bir detaylı rejim öngörür — TBMM asli yetkili, CB istisnai durumda.
- 2017 değişikliği kaldırdı: Güvenoyu, gensoru, Bakanlar Kurulu düşürme — bunlar artık yok.
- Denetim: Meclisin bilgi edinme ve denetim yolları m.98'de sayılır; meclis araştırması, genel görüşme, yazılı soru hâlâ mevcut.