Medeni Hukuk Terimleri

TMK m. 506 uyarınca saklı paylı mirasçılar; altsoy, ana-baba ve sağ kalan eştir. Saklı pay oranları yasal miras payına oranla şöyledir: altsoy için yasal payın 1/2''si, ana-baba için yasal payın 1/4''ü, sağ kalan eş için ise altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğunda yasal payın tamamı, tek başına mirasçı olduğunda yasal payın 3/4''üdür. Kardeşler 4721 sayılı yeni TMK ile saklı pay sahibi olmaktan çıkarılmıştır. Saklı pay ihlal edildiğinde tenkis davası (m. 560 vd.) açılarak orantısal indirim talep edilir.

TMK m. 871-875 uyarınca taşınmaz rehni belirli bir derece ile kurulur ve sıra-derece sistemi sabittir; üst derece boşalsa bile alt derecedekiler kendiliğinden yükselmez (m. 871/2). Bu sabit derece sistemi, malikin boş dereceyi yeniden kullanma serbestisini korur. Ancak taraflar aksini kararlaştırmışsa veya kanun farklı düzenlemişse derece yükselebilir. İpotek paraya çevrildiğinde alacak öncelik sırasına göre tatmin edilir; aynı derecedekiler ise garameten paylaşır. İpotek serbest dereceden istifade hakkı (m. 870) malikin kullanılmayan derece kapasitesini koruyabilmesini sağlar.

Mülkiyet (TMK m. 683 vd.) bir eşyaya hukuken sahip olma yetkisi veren ayni haktır; sahibine kullanma, yararlanma ve tasarruf etme tam yetkisini tanır. Zilyetlik (TMK m. 973 vd.) ise bir eşya üzerindeki fiilî hâkimiyettir; hak değil, fiili durumdur. Mülkiyet tapu siciliyle, zilyetlik fiili kullanımla görünür. Mülkiyet kural olarak süresiz ve mutlaktır; zilyetlik korumaları görece (TMK m. 981-995) ve süreye tabidir (zilyetlikten geri kazandırma davası 1 yıl). Zilyetlik karinesi (TMK m. 985) zilyetin malik sayılması yönünde çalışır; bu karine tapuya itimat ilkesi (m. 1023) ile birleşince iyiniyetli kazanım koruması doğurur.

TMK m. 335-351 uyarınca velayet, ergin olmayan çocuk üzerinde ana-babaya tanınan ve çocuğun bakımını, eğitimini, malvarlığının yönetimini, yasal temsilini içeren haklar bütünüdür. Evlilik birliği içinde velayet eşlerin ortak hakkıdır (m. 336/1). Ortak hayata son verilirse velayet hâkim kararıyla bir eşe bırakılır (m. 336/3). Boşanmada velayet hâkim takdiriyle bir eşe verilir (m. 182/2); çocuğun yararı temel ölçüttür. 2017 sonrası AYM içtihadı ile ortak velayet uygulamasının önü açılmıştır. Velayet kötüye kullanılırsa hâkim kararıyla sınırlandırılabilir veya kaldırılabilir (m. 348-351).

TMK m. 531-544''te düzenlenen vasiyetname üç biçimdedir. (1) Resmî vasiyetname (m. 532-537): noter, sulh hâkimi veya yetkili memur huzurunda iki tanıkla düzenlenir; en güvenli formdur. (2) El yazılı vasiyetname (m. 538): vasiyetçinin baştan sona kendi el yazısıyla yazıp tarih ve imza koyması zorunludur; daktilo veya bilgisayar ile yazılması butlan sebebidir. (3) Sözlü vasiyetname (m. 539-541): yalnızca olağanüstü hâlde (yakın ölüm tehlikesi, ulaşım kesintisi, salgın gibi) iki tanığa beyan edilerek yapılır; vasiyetçi olağan şekilde vasiyetname yapma olanağı bulduğu andan itibaren bir ay içinde olağan vasiyetname düzenlemezse sözlü vasiyet hükümden düşer (m. 541). Şekil şartlarına aykırılık iptal sebebidir (m. 557).

İyiniyetli kazanım, hak sahibi olmayan kişiden kazanan kimsenin korunmasıdır. Taşınırlarda TMK m. 988 uyarınca iyiniyetli kazanan, sahibinin elinden rızasıyla çıkmış (emanet, kira gibi) eşya üzerinde tam mülkiyet kazanır; rızası dışında çıkmış eşyalarda (çalıntı, kayıp) ise m. 989 uyarınca beş yıl boyunca asıl malik talep hakkını saklı tutar. Taşınmazlarda TMK m. 1023 (tapuya itimat ilkesi) iyiniyetli kazananı, tapu sicilinin yanlış olduğunu bilmesi mümkün olmadığı sürece korur. İyiniyet, kanunda aksine bir hüküm bulunmadığı sürece varlığı kabul edilir (TMK m. 3); ancak m. 988-989 ve 1023 uygulanmasında özel hâl gerektirir.

TMK m. 1, hâkimin uygulanacak hukuk kaynaklarının sırasını belirler: (1) öncelikle kanun (yazılı hukuk) uygulanır, (2) kanunda hüküm bulunmayan hâllerde örf ve âdet hukukuna başvurulur, (3) bu da yoksa hâkim kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacaksa o yönde karar verir. Bu üçüncü aşama hâkimin hukuk yaratması olarak adlandırılır ve gerçek bir kanun boşluğu (lacuna) bulunduğu hâllerde devreye girer. Hâkim, doktrin ve yargısal içtihatlardan yararlanmakla beraber soyut bir norm değil, somut uyuşmazlık için bir kural üretir; ancak bu kural sonraki davalar için emsal teşkil edebilir. M. 1 hâkime mutlak takdir vermez; objektiflik, hukuk düzeninin ruhuna uygunluk ve hakkaniyet sınırlarını gözetmek zorundadır.