Son güncelleme:
Yasal Danışman: Yasal danışman, Türk Medeni Kanunu m.429 uyarınca ergin ve ayırt etme gücü bulunan fakat menfaatlerini korumada desteğe ihtiyacı olan kişiye atanan yasal müessesedir. Kişi sınırlı ehliyetli hale gelir; belirli ağır malvarlığı işlemlerinde (taşınmaz alım-satım, kefalet, bağış) danışmanın rızası aranır. Kısıtlama kararı verilmeksizin koruma sağlar ve vesayetten hafif, kayyımlıktan daha sürekli bir rejimdir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Velayet
Velayet, Türk Medeni Kanunu m.335-351 arasında düzenlenen ve ana-babanın küçük veya kısıtlı çocuğu üzerindeki bakım, gözetim, eğitim, temsil ve mal yönetim hak ve yükümlülükleri bütünüdür. Evlilik içinde ana-baba tarafından birlikte kullanılır; boşanmada TMK m.182 uyarınca hâkim velayeti eşlerden birine verir. Kaldırma (m.348) ve değiştirme (m.349) çocuğun üstün yararına bağlıdır; anayasal dayanağı AY m.41 aile ve çocuk korumasıdır.
Kısıtlama Kararı
Kısıtlama kararı, Türk Medeni Kanunu m.409-411 çerçevesinde kısıtlılık sebeplerinden birinin gerçekleşmesi üzerine sulh hukuk mahkemesi tarafından verilen inşai karardır. Ergin kişinin fiil ehliyetini tam veya kısmen kaldırır. Karar öncesi dinleme zorunludur; akıl hastalığında resmi sağlık kurulu raporu aranır. Kesinleşme sonrası ilan edilir ve kişi kendiliğinden vesayet altına alınarak vasi atanır.
Sınırlı Ehliyetsiz
Sınırlı ehliyetsiz, TMK m.16 uyarınca ayırt etme gücüne sahip olup ergin olmayan (küçük) veya kısıtlı olan kişidir. Sınırlı ehliyetsizler, kanunî temsilcinin (veli veya vasi) rızasıyla kendilerini borç altına sokabilir ve hak edinebilir. Karşılıksız kazanmalarda (hediye, miras kabulü) ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarda (nişanlanmayı bozma, evlenme izni isteme) rıza aranmaz. Kanunî temsilcinin rızası olmadan yapılan borçlandırıcı işlemler askıda hükümsüzdür.
Kayyım
Kayyım, belirli bir iş, mal veya durum için sınırlı yetki ile atanan yasal temsilcidir. Türk Medeni Kanunu m.426-435 arasında düzenlenir. Üç türü vardır: temsil kayyımlığı (ergin kişinin bir işinin yapılamaması), yönetim kayyımlığı (belli malvarlığının yönetimi) ve irat kayyımlığı (savurganlık tehlikesi). Kayyımlık, kişinin fiil ehliyetini etkilemez; vesayet ve yasal danışmanlıktan ayrılır.
Türk Medeni Kanunu (TMK)
Türk Medeni Kanunu (TMK), 22 Kasım 2001 tarihinde kabul edilip 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 4721 sayılı kanundur; 1926 tarihli 743 sayılı eski Medeni Kanun'un yerini almıştır. Medeni hukukun temel kaynağı olan kanun, Başlangıç hükümleri (m.1-7) ile Kişiler, Aile, Miras ve Eşya olmak üzere dört kitaptan oluşur ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ile bütünleşerek özel hukukun çekirdek mevzuatını kurar.
Ayırt Etme Gücü
Ayırt etme gücü (temyiz kudreti), TMK m.13 uyarınca kişinin yaptığı fiilin anlam ve sonuçlarını kavrayabilme ve iradesine göre hareket edebilme yeteneğidir. Fiil ehliyetinin üç temel unsurundan biridir; yaşın küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzer sebeplerle bu güçten yoksun olan kişilerin yaptığı işlemler kanunî istisnalar dışında kesin hükümsüzdür (TMK m.15). Ayırt etme gücü olayın özelliğine göre her durum için ayrı ayrı değerlendirilir.
Vasi
Vasi, vesayet altındaki kişinin kişisel ve malvarlığı menfaatlerini korumak amacıyla Türk Medeni Kanunu m.413-418 uyarınca sulh hukuk mahkemesince atanan yasal temsilcidir. Vesayet altındakinin yakınları öncelikli adaydır (TMK m.414); vasilik kamu görevi niteliğindedir, zorunlu görev süresi iki yıldır. Vasi verdiği zararlardan kişisel olarak sorumludur; devlet ikinci derecede sorumlu tutulur.
Mal Rejimi Sözleşmesi
Mal rejimi sözleşmesi, Türk Medeni Kanunu m.203-205 hükümleri uyarınca eşlerin yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma yerine mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı veya mal ortaklığı rejimlerinden birini seçmek amacıyla yaptıkları şekle bağlı sözleşmedir. Noter önünde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılması zorunludur; evlenme başvurusu sırasında memura yazılı bildirim de yeterlidir. Evlenme öncesi veya evlilik süresince her zaman yapılabilir ve değiştirilebilir.
Kısıtlılık Sebepleri
Kısıtlılık sebepleri, ergin bir kişinin fiil ehliyetinin mahkeme kararı ile sınırlandırılmasına yol açan Türk Medeni Kanunu m.405-408 hallerdir. Sebepler beş gruptur: akıl hastalığı veya akıl zayıflığı, savurganlık/alkol veya uyuşturucu bağımlılığı/kötü yaşama tarzı, bir yıl ve üzeri özgürlüğü bağlayıcı ceza, kişinin kendi istemi. Ayrıca TMK m.419 küçüklerde velayetin uzatılması istisnası vardır.
Vesayet
Vesayet, velayet altında olmayan küçüklerin ve kısıtlıların kişisel ve mal varlığı menfaatlerinin kamu denetimi altında korunmasını sağlayan aile hukuku kurumudur. Türk Medeni Kanunu m.396-494 arasında düzenlenir. Vesayet dar anlamı yanında geniş anlamda kayyımlık ve yasal danışmanlığı da kapsar; vesayet makamı sulh hukuk, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. Vasi atanması ve devletin denetim yükümlülüğü temel unsurlardır.
Dürüstlük Kuralı
Dürüstlük kuralı (objektif iyiniyet), TMK m.2/1 uyarınca herkesin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken uymakla yükümlü olduğu genel hukuk ilkesidir. Sübjektif iyiniyetten farklı olarak kişinin bilgi durumunu değil; dürüst, makul bir kimsenin aynı koşullarda göstereceği davranışın objektif ölçüsünü esas alır. Kural, sözleşmelerin yorumlanması, edimin ifası, hakkın kullanılmasının sınırı ve ahde vefa (pacta sunt servanda) ilkesinin temel dayanağıdır.
Evlenme
Evlenme, bir erkek ile bir kadının evlenme iradelerini yetkili evlendirme memuru önünde karşılıklı açıklamasıyla kurulan ve TMK m.124-160 arasında düzenlenen aile hukuku sözleşmesidir. Ehliyet, evlenme engellerinin bulunmaması, yetkili memur önünde resmî tören ve iki tanığın hazır bulunması zorunlu unsurlarıdır. Evlenme eşler arasında sadakat, destek, ortak konut yükümlülükleri; çocuklar ile soybağı; mal rejimi, miras hakları ve evlilik birliğinin temsil yetkisi doğurur.
Vesayet Makamı
Vesayet makamı, Türk Medeni Kanunu m.397 uyarınca vesayet işlerinin birinci derecede yürütüldüğü resmi mercidir ve görevi sulh hukuk mahkemesine verilmiştir. Vasi atar, kısıtlı veya küçüğün malvarlığı işlemlerine izin verir, yıllık hesabı inceler ve kayyım atar. Denetim makamı olan asliye hukuk mahkemesi ise TMK m.462-463 kapsamında önemli işlemlere onay verir ve vesayet makamı kararlarına itirazları karara bağlar.
Sınırlı Ehliyetli
Sınırlı Ehliyetli, ergin ve Ayırt Etme Gücüne sahip olmasına rağmen mahkeme kararıyla Yasal Danışman atanmış kişidir; TMK m.429 hükmüne dayanır. Bu kişi ehliyetinin tümünü kaybetmez; kanunda sayılan belirli işlemler için yasal danışmanın onayı zorunludur. Tam Ehliyetliden daha sınırlı, Sınırlı Ehliyetsizden daha geniş yetkilidir.
Yasal danışman, ergin ve ayırt etme gücü bulunan ancak menfaatlerini korumada sınırlı desteğe ihtiyaç duyan kişiye atanan, belirli ağır işlemlerde rızası zorunlu olan yasal müessesedir. Türk Medeni Kanunu m.429'da düzenlenmiştir ve kısıtlama kararı verilmeksizin, kişiye ağır rejim uygulamadan koruma sağlayan en yumuşak aile hukuku koruma kurumu sayılabilir.
Yasal danışmanlık üç önemli özelliğe sahiptir:
TMK m.429 — "Kısıtlanması için yeterli sebep bulunmamakla beraber korunması bakımından fiil ehliyetinin sınırlanması gerekli görülen ergin bir kişiye aşağıdaki işlerde görüşü alınmak üzere bir yasal danışman atanır..."
TMK m.429, yasal danışman atanması için aranan şartları aşağıdaki şekilde belirler:
Atama kararı vesayet makamı (sulh hukuk mahkemesi) tarafından verilir.
TMK m.429/2 aşağıdaki işlemlerde yasal danışmanın rızasını şart koşar:
Bu işlemler danışmanın rızası olmadan yapılırsa askıda hükümsüzdür.
Üç koruma kurumu arasındaki temel ayrımlar tablosu:
| Özellik | Yasal Danışman | Vasi | Kayyım |
|---|---|---|---|
| Atama nedeni | Sınırlı ehliyet desteği | Tam kısıtlama | Belirli iş/mal için |
| Kişinin ehliyeti | Sınırlı ehliyetli | Kısıtlı (tam ehliyetsiz veya sınırlı ehliyetsiz) | Kural olarak etkilenmez |
| İşlem yapma | Kişi bizzat (rıza ile) | Vasi temsil eder | Kayyım sınırlı temsil |
| Nüfus kütüğüne şerh | Düşmez | Kısıtlılık şerhi | Şerh yok |
| TMK dayanağı | m.429 | m.396-404 | m.426-428 |
Vasi, kısıtlının tam yasal temsilcisi olarak onun adına işlem yapar; yasal danışman ise kişinin yanında durur ve sadece ağır işlemlerde rızası aranır.
Kayyım belli bir iş veya mal için, yasal danışman ise genel belirli işlemler kategorisi için atanır. Kayyım atanması ehliyeti etkilemez; yasal danışman atanması kısıtlı ehliyet doğurur.
Soru: Ergin C, ayırt etme gücüne sahiptir ancak savurganca harcamalar yaparak miras kalan taşınmazı tehlikeye atmaktadır. Henüz savurganlık kısıtlama sebebi yoğunlukta değildir. Aile mahkemesi ne karar verebilir?
Cevap: TMK m.405-408'deki kısıtlama sebepleri henüz tam oluşmamışsa hâkim doğrudan kısıtlama kararı veremez; ancak korumaya muhtaç tablo varsa TMK m.429 uyarınca yasal danışman atayabilir. Bu çözüm, taşınmaz alım-satımı (m.429/2 b.2) ve ödünç işlemleri (b.5) gibi büyük malvarlığı işlemlerini danışmanın rızasına bağlayarak C'yi kısıtlama ağırlığına maruz bırakmadan korur. Sonradan koşullar ağırlaşırsa ayrıca kısıtlama kararına geçilebilir.